Technika Wojskowa

BOMBY PALIWOWO-POWIETRZNE
(ang. FAE-Fuel-Air-Explosive, ros. ODAB -objomno detoniruszczuja awiacjonnaja bomba)




           Promienie rażenia ludzi i sprzętu amunicją paliwowo-powietrzną są:
  KILKAKROTNIE WIĘKSZE OD PROMIENI RAŻENIA TYCH CELÓW POCISKAMI I BOMBAMI ODŁAMKOWO-BURZĄCYMI ORAZ PORÓWNYWALNE (W ODNIESIENIU DO SPRZĘTU) Z PROMIENIAMI RAŻENIA ŁADUNKÓW JĄDROWYCH BARDZO MAŁEJ MOCY.

 Jak silny jest to ładunek świadczy meldunek patrolu SAS, bądż co bądż wyszkolonego w rozpoznawaniu wybuchów i eksplozji, działającego na terytorium Iraku w czasie Pustynnej Burzy, kiedy to niedaleko miejsca gdzie znajdował się patrol zrzucono bombę paliwowo-próżniową: "w naszym rejonie eksplodował taktyczny ładunek jądrowy"
           Jedną z największych zalet mieszanin paliwowo-powietrznych jest możliwość praktycznej inicjacji wybuchu objętościowego w przestrzeni setek, a nawet tysięcy metrów sześciennych, a nie jak w przypadku skondensowanych materiałów wybuchowych - ułamka metra sześciennego. Lotnicza bomba paliwowo-powietrzna (czasami nieprawidłowo określana "bombą próżniową", "bombą z nadciśnieniem" lub z rosyjska "termobaryczną") zawiera jedynie paliwo, np. metan, wodór lub tlenek etylu, natomiast utleniacz pobierany jest z otaczającego powietrza. Dzięki temu przy wybuchu bomby paliwowo-powietrznej zawierającej 100 kg metanu, wydzielana jest ilość energii porównywalna z eksplozją bomby zawierającej 1200 kg TNT! Skuteczność rażenia bomb paliwowo-powietrznych jest bardzo wysoka i przewyższa 3-5 razy skuteczność bomb takiego samego wagomiaru z ładunkiem trotylowym. Wybuchająca bomba zawierająca wewnątrz substancję (najczęściej organiczną), która z powietrzem tworzy mieszaninę paliwowo-powietrzną będącą przestrzennym układem dwufazowym, ulega spaleniu detonacyjnemu z wytworzeniem fali uderzeniowej o nadciśnieniu powodującym porażenie ludzi i sprzętu oraz niszczenie sprzętu. Detonacja uformowanego obłoku paliwowo-powietrznego wywołuje falę zbliżoną do efektu implozji, czyli zapadnięcia się do wewnątrz, tworząc sztuczną próżnię, niszczącą i zabijającą wszystko co znajduje się w pobliżu eksplozji bomby.

          Bomby paliwowo-powietrzne mogą częściowo wypełnić lukę między bronią jądrową i konwencjonalnymi środkami rażenia. Ze względu na swoje właściwości rażące, amunicja paliwowo-powietrzna może być wykorzystywana przez wojska lądowe (wyrzutnie rakietowe), lotnictwo (bomby, kasety) i marynarkę wojenną (wyrzutnie rakietowe, bomby). Szczególnie duże możliwości zastosowania amunicji paliwowo-powietrznej widzi się w działaniach bojowych wojsk lądowych, zaczepnych i obronnych. Na uwagę zasługuje fakt, że amunicja ta nie powoduje stref skażeń i pożarów, jak ma to miejsce w przypadku broni masowego rażenia. Dlatego też w działaniach związanych z ruchem wojsk, opanowaniem coraz to głębiej położonych rubieży terenowych oraz walką w obszarach, na któree wcześniej wykonano uderzenia, amunicja paliwowo-powietrzna może być szczególnie przydatna.

          Użycie bomb paliwowo-powietrznych należy zatem wiązać z wykonywaniem dwóch zasadniczych grup zadań:

        rażeniem siły żywej, odkrytej i rozmieszczonej w etatowych środkach walki (transportery opancerzone, bojowe wozy piechoty, samochody, okręty nawodne itp.) oraz sprzętu bojowego, takiego jak: wyrzutnie rakietowe czy radiostacje;

        niszczeniem lub pozbawieniem właściwości użytkowych obiektów stałych (przepraw, schronów, baz morskich, budynków, składów, magazynów itp.).

          Ponadto amunicja paliwowo-powietrzna może być z powodzeniem wykorzystywana do oczyszczania z zarośli i przygotowywania lądowisk dla śmigłowców (w czasie wojny wietnamskiej Amerykanie z powodzeniem wykorzystywali właśnie w tym celu bomby paliwowo-powietrzne) oraz do wykonywania przejść w polach minowych nieprzyjaciela (Amerykanie zastosowali w tym celu tę amunicję w czasie wojny z Irakiem w 1991 roku).

          Skuteczność tej broni zależy jednak w dużym stopniu od ukształtowania i pokrycia terenu oraz zabudowy. Efektywność tej amunicji zależy także od sposobu bombardowania oraz warunków atmosferycznych. W przypadku wytworzenia nieodpowiedniego stężenia paliwa w powietrzu i niesprzyjających warunków atmosferycznych (silny wiatr, ujemna temperatura, duża wilgotność) lub detonacji mieszaniny paliwowo-powietrznej w niewłaściwym momencie, w obłoku zamiast detonacji może mieć proces zwykłego spalania. W amunicji paliwowo-powietrznej III generacji wybuch następuje w wyniku reakcji chemicznej, fotochemicznej lub oddziałowania lasera, inny jest, w związku z tym, proces detonacji obłoku, a więc mniejszy wpływ warunków meteorologicznych na proces wybuchu.

          Stosowana operacyjnie amunicja paliwowo-powietrzna w większości przypadków działa dwuetapowo:

        I faza tworzy obłok składający się z mieszaniny paliwa i powietrza (tzw. obłok paliwowo-powietrzny), najczęściej poprzez wybuchowe rozpylenie płynnego lub pyłowego paliwa;

        II faza jest reakcją zainicjowaną wewnątrz obłoku paliwowo-powietrznego, dokonanego przez ładunek skondensowanego materiału wybuchowego (np. trotylu).

          Reakcja wybuchowa wewnątrz obłoku paliwowo-powietrznego rozprzestrzenia się poprzez falę detonacyjną (jej parametry ulegają nieustannym zmianom, więc należałoby powiedzieć -falę wybuchową) o parametrach zależnych od rodzaju i stężenia paliwa.

          Prędkość detonacji (wybuchu) mieści się w przedziale od 350 do 2500 m/s, a ciśnienie od 1 do 20 atmosfer.

          Wybuchający obłok paliwowo-powietrzny tworzy falę uderzeniową, rozprzestrzeniającą się w otaczającym powietrzu, która to fala jest głównym czynnikiem rażącym tego typu broni. Ciśnienie fali uderzeniowej zależy od ciśnienia fali detonacyjnej (wybuchowej) w obłoku oraz odległości od jego granic. Ustalono, że nadciśnienie wytwarzane w centrum obłoku osiąga wartość 30 kg/cm2, a na granicy obłoku paliwowo-powietrznego ponad 20 kg/cm2.
          Charakterystyczne jest występowanie w fali uderzeniowej generowanej wybuchem paliwowo-powietzrnym fazy podciśnienia, której działanie burzące jest znacznie silniejsze niż fazy nadciśnienia, oraz stosunkowo długi okres obciążenia nad/podciśnieniem (od kilku do kilkudziesięciu razy dłuższy niż w wypadku fali uderzeniowej powstającej w wyniku skondensowanego materiału wybuchowego). W miarę wzrostu odległości od miejsca wybuchu, nadciśnienie na czole fali podmuchu dość szybko maleje, jednak nawet w promieniu od kilku do kilkudziesieciu metrów od centrum wybuchu osiąga wartości wystarczające do porażenia ludzi i zniszczenia sprzętu. Bomby paliwowo-powietrzne mogą w zależności od masy razić ludzi i obiekty w promieniu od kiludziesięciu do kilkuset metrów.


Działanie bomby paliwowo-powietrznej
      Na ustalonej wcześniej wysokości zapalnik czasowy otwiera spadochron stabilizujący/hamujący prędkość opadania oraz zmniejszający siłę uderzenia pojemnika-bomby o powierzchnię ziemi. W momencie zetknięcia bomby z przeszkodą (lub też na określonej wysokości) uruchamiany jest zapalnik, który wywołuje detonację kruszącego materiału wybuchowego (jednego lub kilku). Powstajaca fala uderzeniowa powoduje rozerwanie ścian bocznych pojemnika w miejscach nacięć, rozdrobnienie i częściowe odparowanie paliwa oraz wymieszanie go z otaczającym powietrzem (materiał wybuchowy aerozoluje paliwo np. tlenek etylu, tlenek propylenu, węglowodory, mieszaninę MAPP-1, MAPP-2 itp.). W rezultacie powstaje obłok paliwowo-powietrzny w kształcie zbliżonym do półkuli (chmura aerozolu ma grubość około 5 metrów i średnicę około 15-30 metrów). Proces ten przebiega w czasie rzędu milisekund. Fala uderzeniowa, powstająca w momencie detonacji materiału wybuchowego, powoduje również zadziałanie zapłonników ładunków opóźniających. Zapłonniki te zapalają ładunek opóźniający, który z kolei uruchamia detonator. Wybuch detonatorów, który następuje po upływie czasu rzędu milisekund (200-300 milisekund od aerozolowania), wywołuje detonację uformowanego obłoku paliwowo-powietrznego, wytwarzajacego bardzo wysoką temperaturę (wyższa niż 1000 stopni Celsjusza!) i ciśnienie stałe o wartości powyżej 20 atmosfer w całej objętości obłoku.

          Na wyposażeniu lotnictwa wojskowego znajdują się obecnie m.in. następujące typy bomb paliwowo-powietrznych: CBU-73B, CBU-72 (Stany Zjednoczone AP), ODAB-500PM, ODAB-1000 (Rosja), FAACB (Chiny) i LBPP-100 (Polska).

          Polską lotniczą bombę paliwowo-powietrzną pokazano po raz pierwszy publicznie podczas VI Międzynarodowego Salonu Przemysłu Obronnego w 1998 roku w Kielcach. Łódzki Prexer Projekt zaprezentował powstałą 10 lat temu bombę LBPP-100 (Lotnicza Bomba Paliwowo-Powietrzna o wagomiarze 100 kg) o kryptonimie Tejsy, która jest w uzbrojeniu jednostek uderzeniowych WLOP wyposażonych w samoloty Su-22M4.

         Wiadomo, że w Rosji niektóre ppk zaopatrzono w głowice paliwowo-powietrzne, zwane termobarycznymi (czyli działającymi na cel wysoką temperaturą i falą ciśnienia). Oficjalnie twierdzi się, że służą one do rażenia celów powierzchniowych, ale tak naprawdę ich głównym celem jest obezwładnianie wozów bojowych. Tak wykorzystywane były rosyjskie termobaryczne ppk przez Czeczeńców. Zamiast przebijać coraz grubsze pancerze wystarczy zniszczyć falą uderzeniową zewnętrzne czujniki czołgu - SKO, układy ostrzegawcze, aby wóz bojowy stał się traktorem (w podobny sposób działać też ma opracowywany w Rosji pocisk hipersoniczny uderzający w pancerz z prędkością 1000m/s i niszczący go samą energią kinetyczną, podobnie jak pociski rdzeniowe). Fala nadciśnienia może być też śmiertelnie niebezpieczna dla załogi czołgu, a wysoka temperatura może inicjować eksplozję całego pancerza reaktywnego czołgu. W głowice termobaryczne uzbrojone są m.in. pociski 9M131F kompleksu Metys-M, rakiety 9M120F kompleksu Ataka oraz Korneta, a także szereg innych.

Oprac. Radek Kobrecki


    Przy opracowywaniu tego materiału wykorzystano przede wszystkim następujące prace:
  1. Bomby paliwowo-powietrzne; Ireneusz Nowak, Technika Wojskowa nr. 1-2 (9-10)/92.
  2. Amunicja paliwowo-powietrzna; dr inż. Konrad Mackiewicz, mgr inż. Jerzy Łukasiewicz -Instytut Techniczny Wojsk Lotniczych, Raport-wto nr. 08/99.

  3. oraz:
  4. Bomby lotnicze Rosji; Tomasz Szulc, nowa Technika Wojskowa nr. 4/93.
  5. Radzieckie przeciwpancerne pociski kierowane cz.II, Tomasz Szulc, nowa Technika Wojskowa nr.9/96.
  6. PPK -Przeciwpancerne Pociski Kierowane; Witold Plecha, nowa Technika Wojskowa nr. 4/94.
  7. Bomby kierowane państw koalicji antyirackiej; Andrzej Ulanowski, Technika Wojskowa nr. 4/91.

www.greendevils.pl