|
|

27 czerwca 1991 roku pierwsze odziały
Jugosłowiańskiej Armii Ludowej przekroczyły granicę Słowenii. Już w 1990
roku Słoweńcy zaczęli gromadzić broń. Aby udramatyzować swe dążenia niepodległościowe
i zyskać współczucie zagranicznej opinii publicznej, celowo sprowokowali
armią jugosłowiańską. Doszło do walk Sił Obrony Kraju z regularnymi oddziałami
wojska. Serbowie chcieli opanować lotnisko w Ljublanie, ale silny opór
pokrzyżował im plany. Belgrad nie spodziewał się jednak tak silnego oporu
ze strony Słowenii i sądził, że zwykła manifestacja siły wystarczy, aby
Słoweńcy spuścili z tonu. Jako, że w grę nie wchodziły żadne roszczenia
terytorialne ani problemy mniejszości narodowych, rząd jugosłowiański przystał
na rozejm, który został zawarty 7 lipca w obecności przywódców Unii Europejskiej.
W ramach tak zwanej Deklaracji z Brioni Słowenia miała wstrzymać się z
dalszymi ruchami przez trzy miesiące, aż do czasu uznania jej przez kraje
Unii Europejskiej. Wojna trwała tylko 10 dni i kosztowała życie 66 osób.
Zakończono ją 10 lipca. Ku powszechnemu zdumieniu Belgrad ogłosił, że w
ciągu trzech miesięcy wycofa swoje wojska ze Słowenii, co rzeczywiście
uczynił 25 października. W drugiej połowie grudnia Słowenia uchwaliła nową
konstytucję, a 15 stycznia 1992 roku została oficjalnie uznana przez Unię
Europejską. 22 maja 1992 roku Słowenia została sto siedemdziesiątym szóstym
członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Chorwacja znacznie dłużej musiała walczyć
o swą pełną niezależność. Do pierwszych walk doszło już w maju 1991 roku.
Drugiego maja dwóch chorwackich policjantów wpadło w zasadzkę pod wsią
Borovo Selo. Jeszcze tego samego dnia 15 innych funkcjonariuszy postanowiło
ich odbić. Wszyscy zginęli. W lipcu 1991 roku armia federalna uderzyła.
Doszło do krwawych walk (pomiędzy etnicznymi Serbami i Chorwatami) o miasta
Mirkovca, Erdut, Struga (60 kilometrów na południe od Zagrzebia), Dalj,
Gospic, Knin, Krusevo. W przypadku ostatnich trzech miast, zaatakowano
je od strony morza (wysadzono desanty). Serbowie kontrolowali znaczny obszar
Slawonii; uciekło z niej około 100 tysięcy Chorwatów.
27 sierpnia 1991 roku obydwie strony
zerwały rozmowy na temat zawieszenia broni. Do 1 września przez Chorwację
przetoczyła się fala krwawych bitw. Etniczni Serbowie i siły federalne
wznowiły ostrzał Vukovaru, zaatakowano Osijek i inne miasta w Slawonii.
29 sierpnia serbskie siły zdobyły miejscowość Benicanci (wschodnia Chorwacja),
gdzie znajdowały się szyby naftowe. Zaopatrzenie armii serbskiej w materiały
pędne i paliwo wysiadało; na stacjach benzynowych racjonowano benzynę i
oleje pędne. Tego samego dnia niemieckie banki zamroziły jugosłowiański
aktywa w bankach; rząd RFN jednocześnie udzielił poręczeń kredytowych Słowenii
i Chorwacji. 31 sierpnia 1991 roku armia jugosłowiańska znalazła 13 ton
amunicji i broni w samolocie pasażerskim (lecącym do Zagrzebia) linii lotniczej
Air Uganda. Do 15 września zagrzebskie lotnisko było kilkakrotnie ostrzeliwane.
Tymczasem zdawało się, że można osiągnąć
porozumienie. Drugiego września przywódcy Jugosławii zatwierdziło (głosami
7-1) plan pokojowy Wspólnoty Europejskiej. Podpisanie tego porozumienia
(12 września) zostało poprzedzone całonocnymi negocjacjami Serbów z holenderskim
ministrem spraw zagranicznych Hansem Van den Broekem. Prezydent Serbii
Slobodan Milosević podpisał porozumienie dopiero, gdy EWG zagroziło Serbii
sankcjami politycznymi i ekonomicznymi.
Po krótkiej przerwie znowu zaczęto bombardować
Vukovar i Osijek. W wyniku ofensywy zdobyto miejscowość Petrinja w centralnej
Chorwacji. Trwały walki o miasta: Sisak i Sibenik. 4 września serbska armia
zablokowała magistralę kolejową, łączącą Zagrzeb z Slawonią. Już ponad
20% terytorium kontrolowała armia jugosłowiańska. 22 września Serbowie
odmówili dostarczania wody, żywności i elektryczności do 4 obleganych miast.
Wielkim zaskoczeniem była decyzja dowódcy 32 Korpusu Armijnego, stacjonującego
w Varażdin. Cała jednostka oddała się do dyspozycji władz chorwackich,
pod warunkiem że 120 czołgów (głównie T-55) zostanie zamienionych w bojowe
zbiorniki paliwa. 23 października zostało wznowione oblężenie Dubrovnika;
miasto zostało zablokowane od strony morza i lądu. Wznowiono także blokadę
chorwackiego wybrzeża. Nieco wcześniej prezydent Tudjman wydał zgodę na
zorganizowanie regularnej armii, składającej się z ochotników (6 października).
8 października przedstawiciel EWG Dirk-Jan van Houten, minister obrony
Chorwacji Gojko Susak i generał Andrija Raseta delegat dowództwa sił
federalnych w Chorwacji podpisali sześciopunktowe porozumienie pokojowe
(mediatorem był właśnie van Houten); głównym założenie: Chorwaci mieli
odstąpić od oblężenia garnizonów, a w zamian Serbowie mili wycofać się
z republiki. Nadzór sprawowało EWG.
Na początku października 1991 roku ruszyła
kolejna ofensywa. Zaatakowano miasta: Zadar i Karlovac. Serbowie zablokowali
kilka dróg i opanowali most w miejscowości Maslenica do Zagrzebia było
niewiele ponad 35 kilometrów. Lotnictwo JNA (armii jugosłowiańskiej) zbombardowało
7 października siedzibę izby niższej (Izbę Województw - Županijski Dom)
i izby wyższej (Izbę Przedstawicieli - Zastupnički Dom) parlamentu oraz
Pałac Prezydencki. W odpowiedzi deputowani następnego dnia formalnie ogłosili
niezależność Republiki Chorwacji. Według oficjalnych danych MCK na Węgrzech,
w obozach dla uchodźców znalazło się 30 tysięcy uchodźców, którzy uciekli
ze Slawonii. Pod wpływem międzynarodowych nacisków 31 października marynarka
SFRJ zezwoliła flotylli prywatnych statków (z żywnością i lekami) zawijać
do portu Dubrovnik. Pięć dni później wznowiony został ostrzał miasta. 5
listopada, pierwszy raz od wybuchu wojny artyleria chorwacka ostrzelała
serbskie miasto - Sid; w wyniku ostrzału zginęły cztery osoby. 8 listopada
EWG nałożyło sankcje ekonomiczne na SFRJ. Jednocześnie Rada Ministrów Spraw
Zagranicznych przedstawiła plan pokojowy. Jugosławia miała przekształcić
się w luźną konfederację republik, ze swoimi własnymi tradycjami i obyczajami.
Każda republika gwarantowałaby prawa mniejszościom etnicznym. Serbia odrzuciła
te propozycje, gdyż spowodowałoby to rozpad federacji. Z kolei w Chorwacji
wojownicze partie zgodziły się na oficjalną mediację 12 państw Wspólnoty
Europejskiej. Na wniosek USA Rada Bezpieczeństwa Organizacja Narodów Zjednoczonych
embargo na wwóz do Jugosławii paliwa. Tego samego dnia Japonia zawiesiła
pomoc techniczną i ekonomiczną dla SFRJ. 9 listopada z Dubrovnika wyjechali
pierwsi europejscy obserwatorzy. Według oficjalnego komunikatu rządu chorwackiego
z 13 listopada, sytuacja obrońców w Vukovarze i Dubrovniku była krytyczna.
Tego samego dnia włoska policja zatrzymała w Wenecji siedmiu włoskich biznesmenów,
którzy przemycili do Chorwacji broń wartą około 4 milionów USD.
Wszystkie strony konfliktu zgodziły się
na obecność sił ONZ, dopóki nie zostanie osiągnięte porozumienie 14 listopada
1991 roku. Z tego powodu marynarka jugosłowiańska pozwoliła na ewakuację
2000 ludzi z Dubrovnika (głównie kobiety i dzieci). Negocjacje prowadzone
przez holenderskiego ministra spraw zagranicznych, Dirka-Jana van Houten,
nie doprowadziły do zaprzestania walk. 16 listopada Serbowie ruszyli do
generalnego szturmu na Vukovar. Następnego dnia miasto poddało się. Przez
86 dni około 1000 chorwackich ochotników i żołnierzy broniło się przed
parokrotnie liczniejszymi siłami serbskimi. Ocenia się, że około 80% mieszkańców
uciekło, a ponad 5 tysięcy zginęło. Vukovar zniszczono w około 90 procentach.
W dniach 17 21 listopada wysłannik
ONZ, Cyrus Vance jeździł z Belgradu do Zagrzebia, aby zorganizować szczyt
obu prezydentów w Genewie. 18 listopada ministrowie spraw zagranicznych
i obrony EWG podjęli decyzję o wysłaniu okrętów wojennych na Morze Adriatyckie
w celu ochrony statków z uchodźcami w tzw. humanitarnych korytarzach. Według
urzędników ONZ, jugosłowiańskie okręty wojenne miały strzelać do statków
przewożących uchodźców. Od 22 listopada Chorwaci zaczęli oblężenie kilku
federalnych baz wojskowych. Z kolei armia federalna w dniach 22 25 listopada
rozpoczęła ostrzał dwóch miast położonych blisko Vukovaru - Osijek i Vinkovci.
Serbscy nacjonaliści zaczęli przygotowywać się do przesiedlenia 20 000
serbskich uciekinierów z Chorwacji na tereny zamieszkiwane przez Chorwatów
we wschodniej Baranji i w okolicach Vukovaru. Miejscowi Serbowie utworzyli
także lokalny rząd.
23 listopada w Genewie obydwie strony
parafowały porozumienie o zawieszeniu broni. W Jugosławii stacjonować miały
siły pokojowe. Niestety, również te porozumienie zostało złamane. 29 listopada
armia chorwacka pozwala Serbom ewakuować sprzęt z koszar położonych blisko
Zagrzebia. W odpowiedzi marynarka jugosłowiańska wznowiła blokadę wszystkich
adriatyckich portów (bez Dubrovnika). Dzień wcześniej EWG cofa sankcje
nałożone na wszystkie jugosłowiańskie republiki, oprócz Serbii i Czarnogóry.
Prezydent SFRJ, Chorwat Stipe Mesic, 5 grudnia poddał się do dymisji.
Od połowy grudnia Serbscy nacjonaliści
organizowali na wyzwolonych terenach lokalne rządy. 5 grudnia powstał
rząd Krajiny. Nieco później powstał rząd serbskiej Prowincji Slawonia,
Baranja i Zachodni Srem. Serbska armia wznowiła 6 grudni ostrzał miast
Dubrovnik i Osijek. W Dubrovniku, ostrzał zniszczył 56% budynków (w tym
650 historycznych). 6 grudnia USA nakłada sankcje gospodarcze. Zniesione
zostały wolnocłowe taryfy dla jugosłowiańskich towarów. 11 grudnia świat
obiegła elektryzująca wiadomość: serbski premier Dragutin Zelenović
poddał się do dymisji, co doprowadziło do
wzrostu niezadowolenia społeczeństwa w Serbii. Cztery dni później Rada
Bezpieczeństwa ONZ jednomyślnie zdecydowała
o wysłaniu obserwatorów w rejony, gdzie toczono najbardziej zacięte
walki. Z kolei ministrowie spraw zagranicznych
EWG 17 grudnia zgadzają się na uznanie Słowenii i Chorwacji, lecz dopiero
15 stycznia 1992 roku. Niemcy skłonni byli wcześniej uznać oba te państwa,
ale Francja, Wielka Brytania oraz USA
były temu przeciwne, gdyż mogło to spowodować rozjątrzenie konfliktu. Pierwszym
państwem, które uznało Słowenię i Chorwację, była Islandia. Dokonała tego
19 grudnia 1991 roku; Niemcy uznały je dwie godziny później.
23 grudnia Federalna Skupisztna nadaje
Krajinie niezależność i większością głosów udzielił votum zaufania nowemu
rządowi. Premierem został Radoman Bozovic. Tego samego dnia Chorwacja wprowadziła
własną walutę. W dniach 26 - 30 grudnia serbskie siły federalne zaatakowały
przemysłowe miasto Karlovac (położone około 30 kilometrów na południowy
zachód od Zagrzebia) i wznowiły ostrzał miasta Osijek. Co najmniej 11
ludzie zginęło a setki zostało rannych w Karlovacu, gdy miasto było bombardowana
przez artylerię i jugosłowiańskie lotnictwo wojskowe. 31 grudnia rząd Jugosławii,
po spotkaniu z wysłannikiem ONZ u, zgodził się przyjąć plan pokojowy
Vanca.
Plan przewidywał rozmieszczenie na kontrolowanych
przez Serbów obszarach Chorwacji i na ich obrzeżach sił ONZ
UNPROFOR. Miały one nadzorować zawieszenie
broni, doprowadzić do wycofania się i/lub rozbrojenia sił wojskowych spoza
Chorwacji, przywrócenia administracji cywilnej i umożliwienia powrotu ponad
250 tysięcy chorwackich uchodźców. Mandat UNPROFOR miał być przedłużany
co sześć miesięcy. Rząd Chorwacji, po spotkaniu z Vancem 2 stycznia 1992
roku, zaaprobował jego plan. 4 stycznia prezydent Serbskiej Republiki Krajiny,
Mediolanu Babic, stwierdził że żaden z żołnierzy ONZ u nie stanie na
naszej ziemi i nie rozbroi naszych żołnierzy, dopóki Chorwatów nie rozbroi
się.
7 stycznia 1992 roku jugosłowiańskie
lotnictwo wojskowe strąciło nad Chorwacją helikopter, na pokładzie którego
znajdowało się pięciu belgijskich obserwatorów EWG. Katastrofa miała miejsce
w pobliżu miasta Varażdin. Federalne
ministerstwo obrony obiecało wszcząć śledztwo.
Następnego dnia Rada Bezpieczeństwa postanowiła wysłać do Chorwacji zespół
obserwatorów. 13 stycznia Watykan uznał Słowenię i Chorwację, a dwa dni
później Wspólnota Europejska oraz kilka krajów europejskich (Austria, Węgry,
Norwegia, Polska, Szwajcaria oraz Bułgaria). Niemcy także nawiązały stosunki
dyplomatyczne z tymi dwoma państwami. 14 stycznia 1992 roku do Zagrzebia
przybyli pierwsi europejscy obserwatorzy. Dwa dni później obserwatorzy
ONZ wysłali do Waszyngtonu poufne sprawozdanie, w którym stwierdzają, że
wojska federalne i serbscy partyzanci celowo prowadzili kampanię okrucieństw,
plądrując i niszcząc wszystkie zdobyte miasta i wsie. Z kolei 23 stycznia
Komitet Helsiński w swoim sprawozdaniu oskarżył armię serbską o zamordowanie
ok. 700 cywilów i nielegalne przetrzymywanie ok. 5 000 cywilów. Następnego
dnia jugosłowiańskie ministerstwo obrony poinformował o wymordowaniu 24
i porwaniu 150 serbskich mieszkańców wsi Gospić (koniec października 1991).
Prezydent Krajiny, Mediolan Babic 30
stycznia ponowił swoje żądanie: dopóki armia chorwacka nie zostanie rozbrojona,
żaden żołnierz sił ONZ nie będą stacjonować w Krajinie. Po przeszło 30
godzinnych negocjacjach z rządem Jugosławii Babic ustąpił. 3 lutego oskarżył
rząd SFRJ o zdradę interesów narodowych. 6 lutego obserwatorzy zrelacjonowali
potyczkę, która miała miejsce 30 stycznia w pobliżu miasta Zadar (zginęło
trójka serbskich żołnierzy).
Prezydent Franjo Tudjman w wywiadzie dla
chorwackiej telewizji 8 lutego stwierdził, że siły ONZ powinny stacjonować
dłużej niż jeden rok.
Grupa serbskich polityków 16 lutego zaproponowała,
aby prezydentem Krajiny został Mediolanu Martić, współpracownik Slobodana
Milosevicia. Parlament Krajiny nie zgodził się i 22 lutego Babinic został
ponownie wybrany na głowę państwa; Martić został szefem MSW. 27 lutego
1992 roku Milosević w oficjalnym przymówieniu stwierdził, iż koniec wojny
w Chorwacji jest wielkim sukcesem serbskiej polityki.
Zdawałoby się, że wojna na Bałkanach ostatecznie
skończyła się. Niestety, nad Bośnią i Hercegowiną zawisły ciemne chmury....