Bartosz Odorowicz

część 1

Francja prezydenta Mitteranda była przeciwna rozpadowi Jugosławii na odrębne republiki, gdyż po pierwsze upatrywała w tym potencjalne źródło destabilizacji całego regionu Bałkanów - tradycyjnie dla niej dość ważnego, a po drugie bała się ześlizgnięcia Słowenii, Bośni i Chorwacji w orbitę wpływów Bonn. Wielu emigrantów z tych krajów zamieszkiwało w Niemczech. Wspierali oni niepodległościowe aspiracje swych pobratymców zarówno finansowo, jak i dostarczając ochotników do wojska. Ta naturalna więź pomiędzy Niemcami a krajami Federacji Jugosławiańskiej niepokoiła Francois Mitteranda i ówczesnego ministra sprawa zagranicznych Francji, Rolanda Dumasa. Trzeba pamiętać, iż lata 1990-92 były okresem wielkich przemian, z których miała się wyłonić Europa w zupełnie nowym kształcie. W odwiecznym interesie Francji było, aby wyłonione z tych przemian Niemcy nie były silniejsze od ich zachodniego sąsiada.

Tymczasem nowe, zjednoczone Niemcy, uwolnione od niebezpieczeństwa ze wschodu, zaczęły prowadzić aktywniejszą i bardziej niezależną politykę zagraniczną, czego przykładem było choćby wspieranie Słowenii i Chorwacji w ich dążeniach niepodległościowych (to Bonn, jako pierwsze na świecie, bo już w grudniu 1991 roku, uznało niepodległość tych krajów). Tym więc należy tłumaczyć działania Francji (choć niestety prowadzone bez przekonania) na rzecz zachowania integralności Jugosławii oraz późniejsze poparcie dla Serbów, gdy jasnym się stało, że posttitowska Jugosławia musi się rozpaść. Nigdy nie było to jednak poparcie oficjalne! Paryż nie protestował zbyt głośno, gdy w 1992 roku najpierw NATO, a potem Rada Bezpieczeństwa ONZ wprowadziły sankcje ekonomiczne przeciw Nowej Jugosławii, choć już w rok później domagał się ich zniesienia. Tam gdzie było to możliwe, Mitterand starał się opóźniać po prostu konkretne decyzje, a przynajmniej ich nie przyspieszać. Politykom francuskim wydawało się, że silna Serbia może spełniać rolę lokalnego ośrodka stabilizacji oraz przeciwwagi dla wspieranych przez Bonn Chorwatów.

Innym niezwykle istotnym motywem francuskiej sympatii dla Serbów, była chęć utrzymania dobrych stosunków z Moskwą oraz obawa przed dojściem do władzy w Rosji radykalnych ugrupowań politycznych. Z tego względu Mitterand starał się włączać Moskwę do procesu podejmowania decyzji wobec krajów byłej Jugosławii, a także sprzeciwiał się nalotom NATO na pozycje Serbów bośniackich. Choć w końcu cierpliwość, zarówno polityków jak i opinii publicznej wyczerpała się i w kwietniu 1994 roku samoloty natowskie zbombardowały Serbów w Bośni, to jednak niemal natychmiast (bo 25 kwietnia), niejako dla złagodzenia wrażenia izolacji Moskwy na arenie międzynarodowej, powstała Grupa Kontaktowa z Rosją w składzie, mająca koordynować wysiłki pokojowe. Bombardowaniom Paryż był niezbyt chętny także z innego powodu: mianowicie prowadziłyby one do wzmocnienia pozycji USA w Europie, czego Mitterand nie chciał w żadnym wypadku. Tylko sprzeciwiając się nalotom Francja może zachować swój status, bo wówczas zgoda na nie musiałaby być przez Waszyngton wynegocjowana z Paryżem - tak rozumował prezydent.

Można więc bez cienia przesady stwierdzić, że proserbska postawa Paryża w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych spowodowana była przede wszystkim takim, a nie innym postrzeganiem interesu narodowego Francji, gdzie dobre stosunki z Moskwą, ostrożność wobec odrodzonych Niemiec oraz przekorne demonstrowanie odrębności od USA miały kluczowe znaczenie.

Stosunek Paryża do Serbów zmienił się w 1995 roku. Miały na to wpływ przede wszystkim dwa czynniki: świadomość Serbów, że Rosja była dla nich w zupełności wystarczającym sojusznikiem i rzecznikiem na forum międzynarodowym oraz zmiana w fotelu prezydenta Francji.

Moskwa głośno i wyraźnie protestowała przeciw sankcjom i nalotom, czego Francja robić nie mogła (a i za pewne nie chciała), ze względu na swych zachodnich sojuszników. Milosević zrozumiał, że Rosja może zapewnić większą ochronę Serbom, niż dwuznacznie postępująca Francja. Gdy więc w lutym z inicjatywy Paryża Grupa Kontaktowa zgłosiła odważny projekt globalnego rozwiązania dla byłej Jugosławii (wszystkie powstałe z niej kraje miały po prostu nawzajem się uznać w granicach sprzed 1990 roku), Milosević plan ten zdecydowanie odrzucił.

Doszły do tego nasilające się ataki snajperów bośniackich Serbów na żołnierzy francuskich w Sarajewie (od jesieni92 do wiosny95 zginęło w Bośni 43 Francuzów) oraz porwanie w kwietniu 1995 roku, dwudziestu francuskich obserwatorów ONZ, którzy mieli służyć jako żywe tarcze przeciw nalotom NATO. W końcu maja liczba francuskich żołnierzy i obserwatorów ONZ znajdujących się w niewoli serbskiej wynosiła już jedną trzecią wszystkich porwanych (104 na ok. 300 osób).

Działania te spotkały się z ostrą repliką nowego prezydenta Francji Jacquesa Chiraca, który już na samym początku prezydentury chciał zamanifestować aktywną i stanowczą postawę wobec Serbów bośniackich, kontrastującą z bierną dotąd, a na pewno niezbyt spektakularną, polityką Mitteranda. Chirac domagał się zmiany mandatu sił UNPROFOR tak, by mogły one skutecznie przeciwstawiać się agresji. W przeciwnym razie groził wycofaniem wojsk francuskich z Bośni. Wyrazem zdecydowanej postawy Chiraca była akcja francuskich żołnierzy UNPROFOR na przedmieściach Sarajewa 27 maja 1995 roku, kiedy to pluton wojska odpowiedział ogniem na ostrzał bośniackich Serbów, a następnie przeszedł do kontrataku, odbijając kilku zakładników, ale jednocześnie naruszajac mandat UNPROFOR. Od tamtej jednak akcji serbskie łapanki na błękitne hełmy skończyły się.

Francuski prezydent jako pierwszy zerwał także z praktyką nieprzypisywania winy poszczególnym stronom, wyraźnie nazywając Serbów z Krajiny i Bośni winnymi zbrodni ludobójstwa. Po atakach Serbów bośniackich na strefy bezpieczenstwa ONZ w lipcu 1995 roku, przekonywał też Amerykanów i Brytyjczyków o konieczności bombardowań pozycji serbskich oraz przeprowadzenia lądowej operacji typu peacemaking. Jest wysoce prawdopodobne, że Stany Zjednoczone nie zdecydowałyby się samotnie interweniować w Bośni. Zdecydowana poparcie ze strony Chiraca ułatwiło Clintonowi decyzję o wysłaniu silnego kontyngentu. W lotniczej operacji NATO Deliberate force przeprowadzonej w pierwszej połowie września celem zmuszenia Serbów do akceptacji planu pokojowego Richarda Holbrookea, znaczny udział miało francuskie lotnictwo. W akcji wzięło udział 25 samolotów Mirage 2000, Mirage F-1 i Jaguar oraz maszyny z lotniskowca Foch. Jedyną stratą NATO w operacji Deliberate force był francuski Mirage 2000, zestrzelony przez artylerię serbską. Obaj piloci dostali się do serbskiej niewoli i wrócili do domów dopiero w grudniu 1995 roku.

Warta zaznaczenia jest również rola Alaina Juppé, francuskiego ministra spraw zagranicznych (w latach 1993-95) a następnie premiera (1995-97), który był jednym z pomysłodawaców rozmów pokojowych w Dayton. W wywiadzie dla Le Figaro (17 X 1994) zaproponował on zwołanie spotkania przywódców Serbii, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny. Inicjatywa ta, nazwana planem Juppé została potem przedstawiona Slobodanowi Miloseviciowi i to ją odrzucił on w lutym 1995 roku. Później, w trakcie rokowań w Dayton, Juppé popierał powstanie odrębnego państwa w Bośni, sprzeciwiając się wszelkim planom rozbioru tej byłej republiki jugosławiańskiej pomiędzy Chorwację i Serbię. Być może na takie stanowisko Francji wpłynęła również zdecydowana postawa państw islamskich, które jednoznacznie opowiedziały się za odrębnym muzułmańskim państwem w Bośni, a które Francja starała się coraz bardziej kokietować.

Po formalnym zakończeniu wojny Francja początkowo powróciła do swej wcześniejszej polityki wspierania nowej Jugosławii, jako stabilizatora na Bałkanach. W styczniu 1996 roku Francja nie chciała np zgodzić się, aby uzależnić uznanie Nowej Jugosławii za spadkobiercę starej od uznania przez nią Macedonii (FYROM), jak postulowały Unia Europejska i USA.

Chirac aktywnie działał także na rzecz unormowania sytuacji pomiędzy nowopowstałymi republikami, czego wyrazem było miedzy innymi zorganizowanie spotkania Izetbegović - Milosević w Paryżu, w kwietniu 1996. Od momentu jednak, gdy okazało sie, że zamiast odgrywać rolę stabilizującą, agresywna polityka Milosevicia może doprowadzić do kolejnej wojny, zaczęli Francuzi szukać jakiejś alternatywy dla serbskiego przywódcy. W 1997 roku w Paryżu gościli Vuk Drasković i Zoran Dzindzić. Chirac oraz nowy minister spraw zagranicznych Hubert Vedrine, poparli też sankcje przeciw Serbii (nałożone przez Grupę Kontaktową 10 maja 1998 roku) choć nie godzili się na objęcie nimi Czarnogóry.

Gdy kwestia kosowska stawała się coraz poważniejsza, doszły do głosu wszystkie sprzeczności, którymi targana była francuska polityka zagraniczna. Z jednej strony Chirac sprzeciwiał się bowiem nalotom, jeśli zgody na nie nie udzieli Rada Bezpieczeństwa ONZ. Paryż słusznie, ze swego punktu widzenia, obawiał się marginalizacji. Gdyby Waszyngton zdecydował sie zbombardować Serbów bez zgody ONZ, stanowiłoby to niebezpieczny precedens i zachętę dla USA do samodzielnego działania także w przyszłości. W imię zachowania tak obsesyjnie wręcz chronionej mocarstwowej pozycji Francji, Chirac musiał próbować nakłaniać Amerykanów do ubiegania się o zgodę Rady Bezpieczeństwa. Istotne było tu także spodziewane znaczne ochłodzenie stosunków z Moskwą, którą Amerykanie zdawali się ignorować przygotowując operację lotniczą.

Z drugiej strony francuski prezydent doskonale zdawał sobie sprawę, że Rosja, a tym samym Rada Bezpieczenstwa, zgody na bombardowania nie wyda. Tymczasem sytuacja stawała się coraz bardziej napięta i wymagajaca stanowczego działania. Nauczeni kompromitacją w Bośni, kiedy to Zachód długo nie potrafił podjąć decyzji, Francuzi dobrze wiedzieli, że coś trzeba będzie w końcu zrobić. Dlatego to Chirac zostawił sobie furtkę, mówiąc w październiku 1998 roku, że działania Jugosławii w Kosowie zasługują na potępienie nawet bez rezolucji ONZ oraz demonstracyjnie przesuwając 20 mysliwców Mirage 2000 do przewidywanych sił uderzeniowych. Gdy zawarte zostało porozumienie Holbrooke - Milosević (13 październik 1998) Francuzi zadeklarowali, że wyślą do Kosowa dodatkowych obserwatorów (dotychczas mieli ich tylko 15, podczas gdy np Brytyjczycy 48). Niektóre źródła podają także, że w rozmowie telefonicznej w listopadzie98, Jacques Chirac miał namawiać wahającego się Billa Clintona do interwencji nawet wbrew ONZ.

Ostatecznie Paryż zdecydował się, wespół z Wielką Brytanią, na jeszcze jedną próbę rozwiązania konfliktu siłami dyplomacji europejskiej. Stąd narodziła się idea zwołania konferencji w Ramboulliet w lutym 1999 roku, na której kosowscy Albańczycy mieli dojść do porozumienia z władzami serbskimi. Ramboulliet było echem grudniowego spotkania Chiraca, premiera Lionela Jospina oraz Tonyego Blaira w St. Malo, gdzie przywódcy ci uzgodnili, iż Europa powinna być zdolna do samodzielnego przeciwdziałania konfliktom dzięki niezależnym siłom zbrojnym. Francuzi zadeklarowali wówczas, że będą umacniać siłę zbrojną Europy w ramach NATO. Kosowo miało być pierwszym konfliktem zażegnanym samodzielnie przez Europę i wyrazem jej postępujacej niezależności od Waszyngtonu. Dlatego dyplomacja francuska tak bardzo naciskała na obie strony by doszły do porozumienia i przyjęły plan pokojowy. Francuzi nie chcieli uniezależnienia Kosowa od Belgradu, ani tym bardziej jego przyłączenia do Albanii, aby przez ten niebezpieczny precedens nie rozbudzać nastrojów nacjonalistycznych w innych częściach byłej Jugosławii. Niestety, Ramboulliet okazało się fiaskiem. Dyplomacja nie przyniosła rezultatu. Do głosu doszły współczesne kanonierki - myśliwce bombardujące NATO.

Bartosz Odorowicz