Bartosz Odorowicz

część 2

26 marca, a więc dopiero w dwa dni po rozpoczęciu nalotów, odbyła się pierwsza debata parlamentarna dotycząca interwencji NATO w Kosowie. Lewicowi intelektualiści nie omieszkali z tego powodu wytknąć wad francuskiego systemu politycznego, krytykując, zbyt silną ich zdaniem, pozycję prezydenta, który praktycznie sam decyduje o udziale wojsk francuskich w akcji militarnej. Podkreślano, że tylko we Francji parlament debatował nad interwencją już po fakcie!

Politykę rządu i prezydenta Chiraca przedstawiono równolegle w obu izbach francuskiego parlamentu: w senacie wystąpił minister spraw zagranicznych Hubert Vedrine, a w izbie niższej premier Lionel Jospin. Premier usprawiedliwiał użycie siły, jako nieuniknione, całą winą obarczając Milosevicia. Wykluczył możliwość przerwania nalotów zanim nie osiągną one zakładanych celów, czyli dopóki nie skłonią Milosevicia do rozsądku, co ma nastąpić jak najszybciej. Zaznaczył jednak, że bombardowane będą jedynie cele wojskowe, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się walk i zminimalizować straty wśród ludności cywilnej. Francja nie prowadzi wojny przeciw narodowi Serbskiemu - wyraźnie powiedział Jospin, co stanowiło ukłon w kierunku tradycyjnie dość silnych we francuskim społeczeństwie sympatii proserbskich.

Po wystąpieniu Jospina głos zabrali przedstawiciele poszczególnych partii. Szef gaullistowskiego Związku na rzecz Republiki (RPR), Philippe Seguin, zasadniczo poparł politykę Chiraca i Jospina. Decyzja Francji jest odważna i zgodna z działaniami prowadzonymi od miesięcy przez prezydenta Republiki, w celu zapewnienia pokoju w tym regionie - powiedział Seguin. Będą jednak ofiary wśród cywilów - dodał przewodniczący RPR - i to mnie smuci, ponieważ znam Serbów, znam Jugosławian i to są wspaniali ludzie.

Gaulliści, choć rozumieli że naloty są konieczne wobec nieugiętej postawy Milosevicia (Francois Fillon, rzecznik RPR, tego samego dnia w wywiadzie dla francuskiej telewizji powiedział: Gorszym wyjściem byłoby grożenie nalotami bez ich wykonywania, gdyż oznaczałoby to danie Miloseviciowi wolnej ręki w prowadzeniu polityki czystek etnicznych), ale nie byli zbyt zadowoleni, że Amerykanie ingerują w sprawy Europejskie. Innymi słowy: jeśli już nie udało się rozwiązać sprawy pokojowo, to bombardować Serbię powinny siły europejskie Paktu, przy relatwnie niewielkim udziale USAF - takie było stanowisko polityków RPR. Jednocześnie krytykowali oni rząd, a w szczególności ministra obrony Alaina Richarda, za jednoznacznie negatywne ustosunkowanie się do możliwości interwencji lądowej. Jacques Baumel przypomniał, że Przykłady pokazują, że same uderzenia lotnicze nie wystarczą, a Pierre Lelouche, zasiadający w parlamentarnej komisji obrony zwrócił uwagę na to, iż Mówienie z wyprzedzeniem, że nie będzie interwencji lądowej, pozwala Miloseviciowi wierzyć, że dalej może bezkarnie represjonować Kosowarów.

W późniejszym czasie powstał ostry konflikt pomiędzy Seguinem, szefem RPR a prezydentem Francji. Seguin zaczął krytykować naloty w miarę ich trwania, niezadowolony z coraz większego udziału sił amerykańskich, bombardujących - jak to określił - naród zaprzyjaniony z Francją. Krytykował również prezydenta Chiraca za brak tradycyjnego dla gaullistów dystansu do Ameryki i popieranie łamania przez Waszyngton świętej zasady suwerenności narodów. Jacques Chirac konflikt rozstrzygnął na swoją korzyść i Philippe Seguin musiał w połowie kwietnia ustąpić ze stanowiska przewodniczącego RPR.

Partia Socjalistyczna (PS) początkowo była podzielona. Koniecznośc popierania własnego rządu walczyła z tradycyjną niechęcią do wszelkiej akcji zbrojnej i obawami przed tym, co powie Rosja. Dopiero w połowie kwietnia udało się zażegnać spory i zachować względną jedność. Od tego momentu deputowani PS wyraźnie popierali rząd Jospina.

Francuscy Zieloni (Les Verts) zajęli bardzo pragmatyczne stanowisko. Ponieważ stoimy przed faktem dokonanym - powiedziała w trakcie debaty parlamentarnej z 26 marca Marie - Helene Aubert, przedstawicielka Zielonych - możemy tylko oczekiwać, że uderzenia osiągną swój cel. Trzeba też pamiętać, że w rządzie Jospina szefowa Zielonych - Dominique Voynet - była ministrem ds ekologii i choć demonstrowała ona od czasu do czasu swój sprzeciw wobec akcji NATO w Kosowie, to jednak nie robiła tego zbyt głośno, żeby nie prowokować groźby rozpadu chwiejnej rządowej koalicji.

Z kolei Unia na rzecz Demokracji Francuskiej (UDF), w której imieniu występował były prezydent Francji w latach 1974 - 1981 Valéry Giscard - dEstaing, poparła naloty, choć uczyniła to bez zbytniego entuzjazmu. Podobnie uczyniła Demokracja Liberalna (DL) Alaina Madeleina. W przemówieniach deputowanych ze wszystkich ugrupowań dała się ponadto wyczuć obawa przed reakcją Rosji i wzrostem nastrojów nacjonalistycznych w tym kraju. Niewielu wierzyło, że naloty potrwają krótko. Spodziewano się także, że konieczna będzie interwencja lądowa, co budziło powszechny niepokój.

W trakcie drugiego wystąpienia premiera Jospina przed parlamentem (30 marca), mówił on, że rząd nie zawaha się w swym postanowieniu złamania aparatu represji, dopóki Milosević będzie trwał w uporze odmowy negocjacji. Minister Vedrine powiedział z kolei tego samego dnia na spotkaniu parlamentarnej komisji obrony, że Tylko wytrwałość pozwoli nam wygrać. W podobnym tonie wypowiadał się minister obrony Alain Richard. Trzeba pamiętać, iż minął już tydzień nalotów i wszelkie złudzenia co do szybkiego zakończenia konfliktu - o ile francuscy politycy w ogóle je mieli - musiały zostać rozwiane. Coraz częściej krytykowano NATO, zwłaszcza ze strony gaullistów i UDF, za brak planów operacji lądowej.

Odrębną - i wymagającą szerszego omówienia - sprawą był stosunek Komunistycznej Partii Francji (PCF) do nalotów. Początkowo komuniści, którzy często mieli odrębne poglądy na politykę zagraniczną Francji od socjalistycznego ministra spraw zagranicznych Huberta Vedrinea, odcięli się od poczynań prezydenta Chiraca i premiera Lionela Jospina, mimo apelu tego ostatniego do deputowanych o podtrzymanie jedności w narodzie. Nie wydaje mi się, aby lotnicze uderzenia przyniosły jakieś skutki powiedziała w trakcie debaty parlamentarnej 26 marca Marie-George Buffet, deputowana z ramienia PCF, a przewodniczacy tej partii, Robert Hue wyraźnie zaznaczył swój sprzeciw, mówiąc m.in: Żałuję głęboko i nie popieram udziału Francji w tej operacji NATO. Myślę, że nie służy ona ani społeczeństwu półwyspu Bałkańskiego, ani Francji, ani Europy. Hue uzasadniał tę postawę PCF brakiem wiary w skuteczność nalotów. Należy natychmiast przerwać bombardowania. Każda zrzucona bomba, każdy zburzony dom, każda ofiara wzmacnia obóz ekstremistów, izolując tych, którzy sprzeciwiają się nacjonalizmowi. - mówił przewodniczący PCF w trakcie debaty. Jednocześnie protestował przeciw czystkom w Kosowie: [...] komuniści nie przestaną surowo osądzać władz w Belgradzie, których odpowiedzialność za dramatyczne wydarzenia rozdzierajace Kosowo jest znana.

W trakcie demonstracji zorganizowanych z inicjatywy PCF i organizacji z nią związanych (centrala związków zawodowych CGT, Ruch na Rzecz Pokoju, Apel 100), które odbyły się 26 marca w Paryżu i kilku innych miastach, oprócz transparentów z hasłami Jospin=Morderca, Chirac=Hitler i Jospin=Mussolini wznoszono także okrzyki w rodzaju Dość bombardowań! Dość czystek!, potępiając postępowanie Belgradu w Kosowie. Skądinąd spośród 3000 demonstrantów znaczną część stanowili zamieszkujacy we Francji Serbowie, niosący narodowe flagi.

Tak jednoznacznie negatywne reakcje komunistów spowodowały żądania podania się do dymisji całego rządu Jospina, lub przynajmniej jego komunistycznych ministrów. Domagała się tego praktycznie cała opozycja. Philippe Seguin, przewodniczący RPR, uzasadniał to potrzebą jedności rządu w trudnej chwili. Poparli go deputowani UDF i Demokracji Liberalnej (DL).

Pod tą presją PCF musiała się wreszcie ugiąć i zmienić stanowisko na bardziej ugodowe. Pierre Blotin, uważany za numer dwa w PCF próbował tłumaczyć stanowisko partii. Francuzi rozumieją, że spełniamy w rządzie swoją rolę, że jesteśmy tam, by mówić większości czego nie wolno - powiedział Blotin w wywiadzie dla francuskiej telewizji i dodawał: Zamiar uczestnictwa w rządzie był długofalowy. Wiedzieliśmy, że będą trudne momenty. Kompromisowo zachował się Jospin, pozwalając sprzeciwiającym się nalotom ministrom (Chevenement - szef lewicowego Ruchu Obywatelskiego, Voynet i Gayssot), na demonstracyjne votum separatum. Choć z drugiej strony w mediach spekulowano, czy owi ministrowie rzeczywiście nie popierają bombardowań, czy tylko manifestują taką postawę by zadowolić skrajnie nastawionych deputowanych z własnych partii. W każdym bądź razie komuniści z rządu nie wystąpili i kryzys władzy został zażegnany. Mimo powtarzających się demonstracji antywojennych organizowanych przez PCF i Ruch Obywatelski oraz dość częstych wypowiedzi poszczególnych ministrów niezbyt zgodnych z oficjalną linią Jospina, rząd zachował względną jedność, przynajmniej w kluczowych momentach.

Sprawą, która poruszyła opinię publiczną we Francji, była kwestia uchodzców z Kosowa. 4 kwietnia, w niedzielny wieczór, premier Lionel Jospin postanowił, że Francja nie przyjmie zbyt dużej ich liczby, niejako w zamian intensyfikując pomoc humanitarną. Do Francji będą mogli przyjechać jedynie ci, którzy już mieli tam jakąś rodzinę, i to najwyżej w liczbie kilku tysięcy. Francja, w odróżnieniu od Niemiec, nie ma tradycji imigracji z Bałkanów - komentował swoją decyzję Lionel Jospin, wyraźnie nawiązując do wypowiedzi Gerharda Schröedera, który bez konsultacji z Brukselą powiedział publicznie, że Unia Europejska powinna przyjąć 100 tys. uchodźców. Na wieść o tej wypowiedzi Schröedera, o której dowiedzieli się z telewizji, Jospin i Chirac mieli się podobno bardzo zdenerwować - tak pisały francuskie gazety.

Decyzję o ograniczeniu przyjmowania uchodców Jospin skonsultował z ministrem obrony Richardem, ministrem spraw zagranicznych Vedrinem oraz ministrem zdrowia Bernardem Kouchnerem, którzy zasadniczo zgodzili się z jego stanowiskiem. Podobnie postąpili jedynie Włosi (m.in. apel premiera Włoch Massimo DAlemy o nierozprzestrzenianie się uchodźców po Europie), a decyzje obu rządów spotkały się z dość nieprzychylną reakcją partenrów z NATO.

Innym motywem podjęcia tej kontrowersyjnej decyzji, miał być nacisk ministra spraw wewnetrznych, Jean-Pierrea Chevenementa, który bardzo niechętny był wszelkim migracjom. (ustawa jego autorstwa z 1998 roku, zwana prawem Chevenementa, znacznie zaostrzyła przepisy migracyjne)

W przemówieniu do parlamentu, 7 kwietnia, Jospin tłumaczył swoją decyzję tym, że wywożenie uchodźców z Bałkanów byłoby w istocie sankcjonowaniem polityki czystek i zatwierdzeniem działań Milosevicia (Nie chcemy rozpraszać Albańczyków po świecie - chcemy by wrócili do domów), ale dodał - pod naciskiem opinii publicznej oraz części socjalistów i deputowanych z PCF - że Francja będzie okresowo przyjmować pewną liczbę uchodźców. Jospin zapowiedział jednak, że główną linią polityki jego rządu w tej sprawie będzie wspieranie krajów przygranicznych, a pomoc dla nich będzie potrojona i sięgnie 225 mln franków. Przy przyjmowaniu Kosowarów miało obowiązywać prawo Chevenementa o azylu z 1998 roku. Stanowisko premiera poparł też w przemówieniu telewizyjnym prezydent Jacques Chirac.

Prawica (UDF i RPR) w większości zaakceptowała decyzję Jospina. Nie można sankcjonować polityki czystek. Cała operacja NATO, jest wszak po to, aby uchodźcy wrócili do swych domów - mówił, w tonie dość podobnym do premiera, Pierre Lellouche, sekretarz RPR. Część jednak deputowanych z jego partii była za skróceniem procedury przyjmowania uchodźców. Jak widać podziały na zwolenników i przeciwników stanowiska rządu w kwestii przyjmowania Kosowarów, nie pokrywały się raczej z podziałami partyjnymi.

Sprawa uchodźców znów stała się głośna, gdy w połowie kwietnia Le Parisien napisał, iż muszą oni uzyskać wizy na pobyt we Francji, co jest przecież procedurą skomplikowaną i nijak nie przystającą do sytuacji. Premier natychmiast sprostował tę informację: o wizy na pobyt we Francji mieli starać się wyłącznie Serbowie. Albańczykom zgodę na pobyt równoznaczny z wizą, miał wydawać Urząd Wysokiego Komisarza ds Uchodców (UNHCR). Francuskie urzędy po prostu scedować miały swe uprawnienia w tym względzie na UNHCR.

Mimo wszystko postawa rządu w tej kwestii nie spotkała sie raczej z przychylną oceną społeczeństwa. Aby uspokoić opinię publiczną, Jospin 8 kwietnia na kanale TV France 2 ogłosił rozpoczęcie akcji Przyjęcie Kosowa (jej koordynatorem był Paul-Bernard Delaroche), czyli podjęcia uchodźców albańskich przez społeczeństwo francuskie. Uruchomiono specjalną, całodobową linię telefoniczną zwaną Zielonym numerem (Numero vert), gdzie Francuzi mogli dzwonić, aby zadeklarować chęć przyjęcia uchodźców albańskich. Tego samego wieczoru pod podany numer zadzwoniło - wg France Telecom - 110 tysięcy ludzi (!) oferujących gościnę Albańczykom. Popularność linii była tak wielka, że początkowe 15 osób obsługujących numero vert zostało powiększone o dalsze 30, a i to było zbyt mało, żeby obsłużyć szybko wszystkich dzwoniących. Stroną administracyjną przedsięwzięcia miały zająć się Ddass (Direction departamantale des affaires sanitaires et socials - Okręgowe dyrekcje ds zdrowotnych i socjalnych), których zadaniem była weryfikacja zgłoszeń, przydzielanie Albańczyków do konkretnych mieszkań i zapewnienie im opieki lekarskiej. Do połowy kwietnia chęć przygarnięcia uchodźców zadeklarowało 400 tys. Francuzów.

W ogóle postawa francuskiego społeczeństwa była zróżnicowana, choć w większości popierało ono naloty. W ciągu 78 dni ich trwania przeprowadzono bardzo wiele sondaży opini publicznej. Pierwsze, przeprowadzone w końcu marca, pokazywały, że nie dość iż poparcie dla akcji NATO sięga 57-58 % (przeciw od 28-30% - w zależności od ośrodka badawczego), to jeszcze Francuzi są w większości za interwencją lądową (58% za), a połowa z badanych zaakceptuje taką interwencję nawet jeśli będzie się ona wiązać ze znacznymi stratami wśród żołnierzy. Doszło do tego, że francuscy politycy zaczęli wyrażać obawy czy to dobrze, że telewizja pokazuje tyle zdjęć dokumentujących serbskie okrucieństwo, bo społeczeństwo może przestać popierać naloty a zacząć wyraźnie domagać się interwencji lądowej, do której przecież ani Francja, ani żaden kraj NATO nie był przygotowany.

Trzeba jednak zaznaczyć, że choć poparcie nalotów było, jak na podzielone francuskie społeczeństwo, dość duże, to jednak należało do najmniejszych wśród krajów członkowskich NATO. Tylko w Grecji poparcie to było niższe, jak wykazał specjalny ogólnoeuropejski sondaż przeprowadzony pod koniec kwietnia na zlecenie The economist. Z kolei popularność idei wspólnej europejskiej tożsamości obronnej była, wg tego samego sondażu, we Francji najwyższa (57% ankietowanych za, 26% przeciw). Zaraz za nią uplasowały się Włochy, a w pozostałych krajach NATO poparcie to było znacznie niższe.

Po krótkotrwałym kwietniowym szczycie, kiedy to poparcie dla nalotów zadeklarowało 73% badanych, we francuskich dziennikach telewizyjnych dominować zaczęły informacje o pomyłkach NATO, wypierając doniesienia o masakrach albańskiej ludności w Kosowie, wówczas poparcie dla akcji NATO znacznie spadło (do około 50%). Bardzo ciekawe sondaże przeprowadzono w maju. Ośrodek badań społecznych Sofres corocznie, od kilkunastu lat, przeprowadza sondaż dotyczący zapatrywań się Francuzów na możliwość wybuchu światowego konfliktu. Otóż o ile np w 1986 roku 32,2% Francuzów uważało, że ryzyko wybuchu III wojny światowej jest poważne, o tyle w roku 1999 uznało tak 41,7% badanych (był to wynik najwyższy w historii sondażu). Trzeba podkreślić, że badania przeprowadzono na przełomie kwietnia i maja, a więc wtedy, gdy toczyły się bardzo zaawansowane rozmowy z Rosjanami. Zresztą wyniki badań były efektem tak propagandy francuskich polityków przeciwnych nalotom, a straszących nieustannie Zachód Rosją, jak i wojowniczych wypowiedzi w rosyjskiej Dumie. Wyniki tego samego sondażu pokazały także, że zmniejszyła się liczba ludzi, domagających się ograniczenia budżetu Ministerstwa Obrony. Tradycyjnie przeciwni zwiększaniu nakładów na obronność byli sympatycy PCF (ale w mniejszej liczbie niż dotychczas). Za zachowaniem ich na obecnym poziomie opowiadali się sympatycy Zielonych i socjalistów, a za ich zwiększeniem ci, którzy deklarowali poparcie dla RPR i Frontu Narodowego Le Pena.

Z kolei na pytanie Czy Francja powinna rozwijać odrębną europejską tożsamość obronną w ramach UE lub UZE, w ramach NATO, czy może powinna ściślej współpracować z Rosją? większość ankietowanych (48%) odpowiedziała, że najlepsza byłaby pierwsza możliwość. Za drugą opowiedziało się 28% badanych, a za współpracą z Rosją jedynie 13%. Znamienny jest fakt, że od 1993 roku powoli, lecz stale, wzrasta liczba ankietowanych opowiadających się za Europą od Atlantyku po Ural, a więc wybierających trzecią możliwość. W 1993 roku było to jedynie 5%, w roku 1999 - już 13%. Z pewnością miały na to wpływ wyniki spotkania grupy G8, które odbyło się w początku maja w Berlinie i konstruktywna (przynajmniej tak to wyglądało dla opinii publicznej) rola Rosji w konflikcie kosowskim. Zwolennicy gaullistów, UDF i Frontu Narodowego, wolęli raczej wspólnotę obronną w ramach UE lub UZE, niż w łonie NATO czy zbliżenie z Rosją (odpowiednio: 45, 56 i 40% sympatyków tych partii wybrało pierwszą możliwość w sondażu Sofresu). Znaczna część zwolenników UDF i RPR (po 35%) opowiadała się za dalszą współpracą europejską jednak w ramach NATO, natomiast ankietowani deklarujący poparcie dla PCF, albo wolęli niezależną wspólnotę obronną w UE lub UZE (48%), albo opowiadali się za bliższymi kontaktami z Rosją (27% - największy procent spośród zwolenników wszystkich partii).

W maju skłonność Francuzów do popierania bombardowań wyraźnie osłabła. Według sondażu Ifop, przygotowanego dla dziennika Liberation, już tylko 49% badanych jest za dalszymi nalotami, dopóki Milosević nie zaakceptuje tzw 5 punktów, co za warunek wstrzymania bombardowań postawiło NATO. Jednocześnie taka sama liczba ankietowanych (49%) była za przerwaniem nalotów. Ogólnie pojęci zwolennicy lewicowych partii byli za przerwaniem nalotów (53% w stosunku do jedynie 45% uważających naloty za potrzebne), dokładnie odwrotnie było w przypadku sympatyków prawicy (tu 55% popierało bombardowania - 45% było przeciw). Wyraźne było już zmęczenie wojną francuskiego społeczeństwa. Jeszcze 19 kwietnia w sondażu przeprowadzonym przez ten sam ośrodek badawczy (Ifop) 56% Francuzów było za kontynuowaniem nalotów, a jedynie 42% przeciw. Kompromitujące Sojusz pomyłki, o których z lubością i gorzką satysfakcją rozpisywała się prasa lewicowa, zrobiły swoje. Wobec braku praktycznie jakichkolwiek rezultatów, rujnujące Jugosławię bombardowania nie mogły specjalnie liczyć na poparcie - zwykle pacyfistycznie nastawionego - społeczeństwa Francuskiego.

Bartosz Odorowicz