Bartosz Odorowicz

część 4

25 marca, w dzień po rozpoczęciu nalotów, Jugosławia zerwała stosunki z USA, Wielką Brytanią, Niemcami i Francją. Od samego początku rząd francuski - podobnie jak rządy pozostałych krajów członkowskich paktu - jasno dawał do zrozumienia, że naloty trwać będą tak długo, jak będzie to konieczne. Rząd nie zawaha się w postanowieniu złamania aparatu represji, dopóki prezydent Milosević będzie trwał w swym uporze odmowy negocjacji - powiedział Lionel Jospin w parlamencie 31 marca, dodając jednak, że Francja nie prowadzi wojny przeciw narodowi serbskiemu. Z kolei w pierwszym telewizyjnym orędziu do narodu, (29 marca) prezydent Jacques Chirac również demonstrował stanowczość, ale jako jeden z nielicznych przywódców krajów NATO, przyznał, że Obecna akcja wymaga czasu i cierpliwości, trafnie spodziewając się długotrwałej operacji. Uzasadniając naloty, Chirac powiedział: Europa nie może akceptować reżimu, który w ciągu ostatnich 10 lat przyczynił się do tylu wojen zakończonych 200 tysiącami ofiar i milionami uchodźców. Jednocześnie podkreślił, że Francja, wraz z USA, krajami Europy i Rosją, będzie pracować nad politycznym rozwiązaniem konfliktu. Ale rozwiązanie polityczne poprzedzać musi przerwanie represji przez prezydenta Milosevicia i akceptacja praw moralnych i ludzkich właściwych dla krajów demokratycznych - dodawał Chirac.

Warto tutaj zauważyć zdanie Chiraca o nieakceptowaniu reżimu. Było to zapewne jedno z pierwszych oficjalnych stwierdzeń szefów krajów zaangażowanych w operację przeciw Belgradowi, które, w dość łagodny co prawda, ale jednak wyraźny sposób, mówiło o konieczności zmiany na stanowisku prezydenta Jugosławii. I choć Francuzi wielokrotnie dawali do zrozumienia (choćby w następnym cytowanym zdaniu z przemówienia prezydenta), że chcą się z Miloseviciem porozumieć - na ich warunkach, ale jednak porozumieć, a nie - jak USA - obalić go, to przecież zmiana na fotelu prezydenta Federacji Jugosławiańskiej i dla nich byłaby korzystna. I choć nieoficjalnie francuscy politycy szalenie krytykowali wydanie listu gończego za Miloseviciem przez prokuratora Trybunało Haskiego panią Luise Arbour (frankofońską Kanadyjkę), to można mniemać, że Chirac wcale nie był temu tak bardzo przeciwny - chyba że uważał, iż utrudni to proces odejścia Milosevicia od władzy.

W swoim trzecim z kolei przemówieniu telewizyjnym z 12 kwietnia Chirac użył już mocniejszych słów. Nazwał postępowanie reżimu rządzącego Serbią kryminalnym i zapowiedział utrzymanie presji militarnej na Milosevicia oraz zwiększenie pomocy dla uchodźców w krajach sąsiadujących z Kosowem. Jednocześnie Chirac przyznał, że w trosce o stabilność polityczną kontynentu bedzie szukać rozwiązania politycznego, dlatego dużą wagę przywiązuje do działań sekretarza generalnego ONZ, Kofiego Anana. Na zakończenie przemówienia prezydent Francji wypowiedział znamienne i warte zapmiętania słowa: Demokracje muszą być zjednoczone i odważne. Duch Monachium przyniósł bowiem jedynie same nieszczęścia.

Kilka dni później w podobnym tonie wypowiadał się na forum parlamentu premier Lionel Jospin, podkreślając zwłaszcza radość z coraz aktywniejszej roli ONZ: Powrót ONZ na scenę dyplomatyczną, jest korzystną zmianą, którą przyniosły ostatnie dni - mówił Jospin. Premier akcentował również potrzebę znalezienia politycznego wyjścia z kryzysu. Ogólnie można powiedzieć, że przez pierwszy miesiąc bombardowań, pomiędzy pałacem Matignon (siedzibą premiera) a Pałacem Elizejskim (siedzibą prezydenta) panowała jednomyślność. Może tylko za wyjątkiem jednego: stosunku do interwencji lądowej. O ile wydaje się, że Chirac i prawica byli za przygotowywaniem operacji lądowej NATO w Kosowie, a pod koniec kwietnia i w maju francuski prezydent mówił o tym głośno i odważnie na forum międzynarodowym, o tyle postawa Jospina w tej kwesti może budzić wątpliwości. Z jednej strony w trakcie całego konfliktu usilnie starał się prezentować on to samo stanowisko co prezydent Chirac, ale jego partia (socjaliści) interwencji lądowej była raczej przeciwna. Znamienne są zatem słowa premiera Jospina wypowiedziane (w kontekście dyskusji na temat mozliwości interwencji lądowej) podczas konwencji Partii Socjalistycznej 28 marca, że nie damy nakłonić się, aby wejść tam, gdzie iść nie chcemy (tłumaczone także jako: Francja nie wejdzie tam, gdzie wejść nie ma ochoty). Wydaje się więc, że Jospin wierzył początkowo w sukces nalotów (odwrotnie niż prezydent Chirac) i - jako socjalista w starym jeszcze stylu - był przeciwny operacji lądowej NATO. Jednak w późniejszym czasie na temat ewentualnej interwencji starał się po prostu nie wypowiadać.

Za to prezydent Chirac usilnie namawiał Clintona choćby tylko do przygotowania planów interwencji lądowej. Już pod koniec kwietnia, w trakcie waszyngtońskiego szczytu NATO z okazji 50-cio lecia Paktu, Chirac przekonywał, że trwające od miesiąca naloty nie przynoszą oczekiwanych skutków, więc trzeba zacząć przygotowywać się do operacji lądowej.

Stanowisko francuskie popierali także Niemcy i Brytyjczycy, ale Waszyngton nie zgodził się na rozpoczęcie przygotowań do interwencji lądowej, mimo, że Chirac groził nawet demonstracyjnym wyjazdem ze szczytu. O konieczności wejścia wojsk NATO do Kosowa zaczęło się mówić w Pentagonie dopiero po 20 maja.

Kwestia przyszłości Kosowa była swoistym tematem tabu wśród polityków nie tylko francuskich, ale także całego NATO. Ustalono, że sprawę tę ostatecznie rozstrzygnie się już po zakończeniu nalotów, aby nie demonstrować różnic w tej sprawie, które występowały pomiędzy sojusznikami. O ile bowiem Francuzi opowiadali się za ustaleniami z Ramboulliet - czyli za autonomią Kosowa w ramach Jugosławii (Obecnie Francja nie bierze pod uwagę podziału Kosowa, ale zobaczymy dokąd nas ten konflikt zaprowadzi - Jospin, 2 maja), to np Amerykanie nie odrzucali także możliwości podziału Kosowa lub jego niepodległości.

Dlatego, choć już na samym początku bombardowań politycy francuscy żywo dyskutowali na temat przyszłości prowincji, i prezydent i premier starali się te dyskusje wyciszyć. Najpopularniejszy we francuskim parlamencie był projekt zakładający coś w rodzaju europejskiego protektoratu chronionego przez błękitne hełmy, na który zgodę wyrazić musiałyby zainteresowane kraje (a wiec i Jugosławia). Ta idea popularna była zarówno w kręgach lewicowych jak i prawicowych, a jej najzagorzalszym promotorem był Daniel Cohn-Bendit, szef Zielonych.

Postawa Francji wobec konfliktu Ibrahima Rugovy z UCK w sprawie utworzenia wspólnego rządu w Kosowie, była raczej odmienna od stanowisk pozostałych krajów NATO, które starały się marginalizować polityczne znaczenie partyzantów (zwłaszcza, że UCK nie było zachwycone planem pokojowym grupy G8), pierwszeństwo dając Rugovie. Gdy w maju sytuacja stawała się coraz bardziej napięta i obie strony wzajemnie oskarżały się o szkodzenie sprawie Kosowa, Francja wyraźnie i aktywnie opowiedziała się za równouprawnieniem Rugovy i UCK. Minister Vedrine powiedział 7 maja: UCK musi stać się siłą polityczną, podkreśliwszy jednocześnie, że także Ibrahim Rugova z pewnością odegra ważną rolę w przyszłym Kosowie. 27 maja Vedrine zaprosił Rugovę i Hashima Thaciego do Paryża, w celu wypracowania jakiegoś wspólnego stanowiska obu liderów. Przyznał jednocześnie, iż Quai dOrsay (tradycyjna nazwa francuskiego MSZ) będzie zachęcać do jedności i współdziałania i oddaje się do dyspozycji w celu zbliżenia stanowisk. Poprzez spotkanie obu panów - mówił rzecznik ministra Vedrinea - chcemy przyczynić się do wzięcia odpowiedzialności przez Kosowarów za ich polityczną przyszłość kiedy powróci pokój. Zarówno Thaci, jak i Rugova zgadzają się co do ustaleń aliantów, w szczególności co do rozmieszczenia sił pokojowych gwarantujących powrót uchodźców - dodawał rzecznik. Wydaje się więc, że Francja miała znaczny udział przy wymuszeniu (bo tak to chyba trzeba nazwać) zgody UCK na plan pokojowy grupy G8 (a więc na obecność sił rosyjskich w Kosowie, pozostanie prowincji w granicach Jugosławii, rozbrojenie partyzantów). Stąd brała się chyba źle skrywana nieprzychylność (czasem wręcz wrogość) kosowskich Albańczyków do francuskich oddziałów, które stacjonowały później w prowincji, czego praktycznie nie doświadczyły oddziały brytyjskie, włoskie, niemieckie czy amerykańskie.

W trakcie negocjacji z Rosją w Bonn, podczas szczytu G8, odbyła się debata parlamentarna (5 maja), podczas której premier Jospin odszedł wyraźnie od tzw. pięciu punktów lansowanych przez wszystkich dyplomatów europejskich i amerykańskich (a także przez ministra Vedrinea i prezydenta Chiraca). Zaakceptowanie pięciu punktów przez Milosevicia było warunkiem przerwania bombardowań przez NATO. Pięć punktów stanowiło także podstawę do negocjacji z Rosją. I właśnie w trakcie tych trudnych negocjacji, Jospin, mówiąc na forum parlamentu o zakończeniu wojny, nawet nie wspomniał o owych pięciu punktach, co od jakiegoś czasu stanowiło obowiązek każdego natowskiego dyplomaty. Jako warunki zakończenia nalotów podał wycofanie wojsk z Kosowa i powrót uchodźców. Belgrad, według Jospina, powinien też zaakceptować warunki autonomii prowincji jakie wynegocjowano w Ramboulliet, gdy tymczasem w tej kwestii trwały właśnie rozmowy z Moskwą. Francuski premier w ogóle nie wspomniał o obecności jakichkolwiek sił mających nadzorować porozumienie (cywilnych obserwatorów lub wojska) w Kosowie ani o rozbrojeniu UCK. Minister Vedrine, który próbował tłumaczyć niefrasobliwe wystąpienie premiera zmęczeniem (Jospin zemdlał w trakcie debaty), mówił także, że premier doskonale zna pięć punktów, ale postanowił przedstawić bliżej Zgromadzeniu dwa z nich. Vedrine zapewniał dziennikarzy, że politykę Francji wobec Jugosławii w dalszym ciągu wyznacza pięć punktów. Podkreślił także absolutną konieczność obecności sił zbrojnych w Kosowie po zakończeniu konfliktu, choć nie sprecyzował pod czyją egidą mają te siły tam stacjonować.

Ciekawa byla reakcja francuskich polityków na postawienie 27 maja Milosevicia w stan oskarżenia przez prokuratora Trybunału ONZ ds Zbrodni w byłej Jugosławii, panią Luise Arbour. Tego samego dnia w wieczornym przemówieniu telewizyjnym, prezydent Jacques Chirac komentował wydanie listu gończego za Miloseviciem, jako doniosłe wydarzenie, które pokazuje, że w obecnych czasach żaden przywódca polityczny prowadzący kryminalną politykę nie będzie mógł już pozostać bezkarny. Ta decyzja to legitymizacja naszych działań - mówił Chirac - To wielki postęp prawa. To wielki postęp międzynarodowego sumienia. Prezydent Francji zaznaczył, że celem operacji NATO jest zaakceptowanie przez Belgrad niepodlegajacego negocjacji planu pokojowego grupy G8. Aby to osiągnąć - mówił prezydent - będziemy prowadzić działania na dwóch frontach: militarnym i dyplomatycznym. Ostateczne rozwiązanie musi być potwierdzone i zaaprobowane przez ONZ i UE. Chirac podkreślił w tym miejscu ważną rolę Rosji, bez której - jak się wyraził - rozwiązanie polityczne nie jest możliwe. Na zakończenie przemówienia Chirac powiedział: Dziś Milosević jest izolowany bardziej niż kiedykolwiek. Wierzę, że lud Serbski i pozostałe władze Jugosławii przezwyciężą impas, w który wwiodło je szaleństwo jednego człowieka.

Warto zwrócić uwagę na to przemówienie. Po pierwsze, nie znalazł się w nim żaden apel do wspólnoty międzynarodowej o rychłe schwytanie Milosevicia, czy do władz Jugosławii o wydanie go. Nie zapowiedział Chirac żadnych działań ze strony NATO, zmierzających do doprowadzenia prezydenta Jugosławii przed oblicze Trybunału. Świadczyło to przede wszystkim o braku entuzjazmu wśród polityków natowskich spowodowanego posunięciem pani Arbour, mogącym znacznie utrudnić negocjacje rosyjsko-jugosławiańskie. Po drugie, na uwagę zasługuje apel Jacquesa Chiraca do ludu serbskiego i pozostałych władz Jugosławii. Przede wszystkim było to już jawne poparcie dla opozycji jugosławiańskiej i wezwanie do zmiany na najwyższych stanowiskach w Belgradzie, także metodą rewolucyjną. Chirac - winą obarczając jedynie Milosevicia (szaleństwo jednego człowieka) - dał także kolejny sygnał, że w przypadku odsunięcia go od władzy Jugosławianie może liczyć na pomoc i poparcie krajów UE i NATO. Wreszcie sformułowanie władze Jugosławii sugerowało także Czarnogórę. Czyżby to była zachęta do odłączenia się Czarnogóry od Belgradu?

Jospin, komentując wydanie listu gończego za Miloseviciem, był bardzo oszczędny w słowach. Powiedział jedynie, że Francja będzie współpracować z Trybunałem i uszanuje jego postanowienia. Fakt faktem, że to Francja jako pierwsza (bo już 6 maja) przekazała Trybunałowi Haskiemu dowody zbrodni serbskich w Kosowie (dane wywiadu, zdjęcia lotnicze).

Najbardziej chyba znana jest jednak wypowiedź ministra spraw wewnętrznych, Jeana-Pierrea Chevenement. To inicjatywa, która nie przyniesie pokoju - mówił minister (polskie źródła podają, że minister użył sformułowania szkodliwa decyzja - być może w którymś z licznych wywiadów tak ostre sformułowanie rzeczywiście padło). Jeśli chce się prowadzić politykę - dodał Chevenement - nie można kryminalizować oponentów.

W kwetii przyszłości całego regionu bałkańskiego, Francja domagała się znacznego udziału Unii Europejskiej i ONZ w rozwiązywaniu konfliktu, widząc w tym znaczny krok na drodze do uniezależnienia się Europy od USA i szansę na zachowanie, a może i umocnienie, międzynarodowej pozycji Francji. Prezydent Chirac przed wyjazdem na kwietniowy szczyt NATO w Waszyngtonie mówił dziennikarzom iż: Nieodzowne jest, aby UE odegrała swoją rolę w rozwiązaniu politycznym konfliktu, który rozwinął się u jej bram. Podkreślał jednocześnie, że poszukiwanie tego politycznego rozwiazania musi odbywać się w ramach ONZ. Właśnie to przywiązanie Francji do istotnej roli ONZ zaowocowało mianowaniem w lipcu Bernarda Kouchnera przez Kofiego Anana na stanowisko tymczasowego zarządcy ONZ w Kosowie. Kouchner był lekarzem, ministrem zdrowia w rządzie Jospina, wybitnym lewicowym intelektualistą i jednym z założycieli oraganizacji humanitarnej Lekarze bez Granic (Medicins Sans Frontiers). Było to swoiste ukoronowanie aktywnej postawy Francji w ciagu całego konfliktu.

Chirac był także pomysłodawcą zaproszenia krajów sąsiadujących z Jugosławią do Waszyngtonu na szczyt NATO oraz jednym z głównych rzeczników konferencji sarajewskiej (oprócz Niemiec i Rosji, która projekt takiej konferencji miała zgłosić już ponad 3 lata wcześniej), mającej radzić o przyszłości Bałkanów. Taka polityka była odzwierciedleniem tez zawartych w Białej księdze o obronie narodowej wydanej w lutym 1994 roku, z których wynika jasno, że francuscy politycy postrzegają i będą postrzegać bezpieczeństwo narodowe przez pryzmat lokalnych konfliktów umiejscowionych w rejonie Maghrebu, krajach postkomunistycznych a zwłaszcza na Bałkanach. Stąd tak aktywny udział Francji w próbach rozwiązywania problemów i konfliktów Półwyspu Bałkańskiego.

Trzeba jednak zaznaczyć, że prezydent Chirac, mający tu silne poparcie ze strony innych unijnych krajów śródziemnomorskich (Włoch, Hiszpanii, Portugalii) nie był specjalnie zwolennikiem tzw. planu Fischera. Plan ten zakładał przyjęcie krajów Europy południowo-wschodniej do Unii w specjalnym trybie, nie podawał jednak nawet żadnej konkretnej daty. Francuzi domagali się, aby kandydujące do UE państwa bałkańskie musiały spełnić te same warunki co kraje Europy Środkowej (Polska, Czechy, Węgry, republiki bałtyckie, Cypr). Chirac powiedział podczas szczytu w Sarajewie m.in: Poszerzenie [UE] jest procesem rozpoczętym i pewnego dnia kraje bałkańskie staną się kandydatami. Wszyscy rozumieją, że dzisiaj byłoby to przedwczesne [...]. Jednocześnie francuski prezydent był uważany za głównego inicjatora tzw Apelu do ludu serbskiego, w którym szefowie krajów UE wzywali: Odrzućcie tę śmiercionośną ideologię przeszłości, która podtrzymywała rządzący reżim w pewności, że jest tym właściwym

Bartosz Odorowicz

odorowiczb@2com.pl www.greendevils.pl