W 1512 r. Jan ze Stobnicy, równie¿ profesor Akademii Krakowskiej, geograf i filozof, wyda³ dzie³o „Introductio in Ptholomei Cosmographiam”, oparte na opisie podró¿y Ameriga Vespucciego, a tak¿e na ksi±¿ce niemieckiego geografa M.Waldseemullera /Hulecomulusa/ „Cosmographiae Introductio”. W dziele tym po³o¿enie Ameryki okre¶li³ miêdzy 280 stopniem i 345 stopniem d³ugo¶ci zachodniej. Praca ta zosta³o rozszerzona w kolejnym wydaniu tego¿ autora w 1519 r. „Introductio in Ptholomei Cosmographaiam cum longitudinibus et Latitu dinibus regionum et civitatum celebriorum. Cracoviae, impressum per Hieronymum Victorem”.
    Odkryciu Ameryki po¶wiêcony by³ równie¿ wydany w 1522 r. w Krakowie w drukarni Jana Hallera komentarz profesora Akademii Krakowskiej Mateusza Kmity z Szamotu³ do dzie³a Sacrobosco „Joannis de Sacrobosco astronomi celebrini sphericum opusculum, cum lucida et familiari expositione per Mathaeum Shamotuliensem, artium magistrum, in studio  alune universitatis Cracoviensis collecta...”. Wielki polski astronom Miko³aj Kopernik w dziele „De revolutionibus orbium coelestium”, wydanym w 1543 r. równie¿ wzmiankuje o odkryciu Ameryki. Wszystkie wspomniane tu prace polskich autorów oparte na dzie³ach Waldseemullera, Glareana i Apiana, za odkrywcê nowego l±du podaj± Ameriga Vespucciego.
    Marcin Bielski wyda³ w 1551 r. w Krakowie „Kroniki wszytkiego ¶wiata” w jêzyku polskim. Kroniki tego geografa s± pe³ne wstawek ba¶niowo-fantastycznych, a wzorem dla nich by³a „Cosmographia” Sebastiana Munstera z 1544 r., który z kolei wykorzysta³ dzie³o Grynaensa „Novus orbis” wydane w 1532 r. Marcin Bielski pisa³: „Ameryka wysep na zachód od s³oñca jest na wielkim morzu oceanie, które tak wielkie, ze je za czwart± czê¶æ ¶wiata powo³ywuj± a niedawno znaleziona jest od Ameryka Vespucci, Hiszpana,  lata pañskiego 1497”. Bielski wiedzia³ ju¿ o istnieniu i wyprawie Krzysztofa Kolumba, ale napisa³ o nim tylko: „Na wschód s³oñca jecha³ Krzysztof Columbus, rodem z Venecji, ten zajecha³ tak daleko pod ziemiê, a¿ widzia³ polum antarcticum...”. Kolejne wydania „Kronik wszytkiego ¶wiata” w 1551 r. i w 1564 r. zawiera³y ju¿ wiêcej wiadomo¶ci o Ameryce, której autor po¶wieci³ osobne ksiegi. Wybitny polski historyk i polityk pierwszej po³owy XIX w. Joachim Lelewel, jako pierwszy odnalaz³ w archiwach i spopularyzowa³ w Polsce postaæ Jana z Kolna. Nota do 58. karty jego „Historii geografii” z 1814 r. zawiera nastepuj±ca tre¶æ: „Jerzy Horn w dziele Ulysses, Ludg. Batav. 1671.120 przytacza, i¿ Jan Szkolny /Scolnus?/ Polak, pod Krystianem królem duñskim, roku 1476 odkry³ cie¶ninê Anian i ziemiê Laboratoris /Labrador/. A zatem, ten Jan Skolnus, by³by trzecim z Europeów, co Amerykê odkryli przed Kolumbem. W sto lat blisko po braciach Zeno, na 16 jeszcze przed Kolumbem.”. Ten sam historyk w 1836 r. pisa³ „...w dziele francuskim Pytheas de Marseille, powtarzaj±c to postrze¿enie, prostuje nazwê ¿eglarza: "...odkrycie to 1476 r. Jana Scolnus, przyznaje Janowi z Kolna, czyli de Colno, Polakowi z ma³ego miasteczka mazowieckiego Prusom pogranicznego”.  Naprawa ta zdaje siê byæ trafna, familia mazowiecka z Kolna by³a famili± marynarzy w marynarsce gdañskiej dobrze znan±”. Praca ta zosta³a w 1838 r. przet³umaczona na jêzyk niemiecki przez S.D.Hoffmanna, z wykorzystaniem obja¶nienia pracy Lelewela dokonanego przez wielkiego ówczesnego geografa i podró¿nika niemieckiego Aleksandra Humboldta.
    Joachim Lelewel na ³amach „Orêdownika Naukowego” z pa¼dziernika 1842 r. wysuwa³ wnioski: „...¿e Jan z Kolna 1476 r. przewodzi³ marynarzom norweskim, i z Norwegii wyprawiwszy siê, zwiedzi³ brzegi l±du i cie¶niny dalszych  od Grenlandii, ... ze w lat 200 pó¼niej bracia Cabot roku 1497 przedar³wszy siê w te strony rozeznali brzegi, które w lat trzy potem, 1500 r.Gaspar Corte-Real ziemi± Labrador nazwa³, ... ¿e w 53 lat potem, 1553 r., Gomara, hiszpañski pisarz, rozci±ga³ nazwisko Labrador a¿ do ziemi, gdzie polubili osiadaæ Anglicy dla jednostajno¶ci klimatu z ich w³asn± ziemia – ¿e oraz lubo nie liczy³ Jana z Kolna do tych, co Amerykê przed Kolumbem odkryli, jednak wiedzia³, i¿ Norwegowie z tym Janem z Kolna, jak Anglicy z Cabotem, tê ziemie znale¼li, ...¿e roku 1553 odkrycie Jana z Kolna nie by³o ani stracone, ani zapomniane, wiadome Norwegom, Hiszpanom, Flamandom, Batawom i Anglikom, ¿e wtedy pewne by³o, i¿ to odkrycie, nie co innego poznaæ da³o, tylko ziemie Labrador, to jest czê¶æ pó³nocnej Ameryki, ... na ostatek, ¿e nastêpna powie¶æ Wytflieta wydana w 1599 r. oraz Pontanusa i Horna wydana w 1671 r. twierdz±ca, i¿ Jan z Kolna odkry³ 1476 r. ziemie Labrador i przyladek Anian, jest rzeteln±”.

   Najwcze¶niejsze doniesienia o Janie z Kolna pochodz± z drugiej po³owy XVI w. Na podstawie wcze¶niejszego nieznanego dzie³a. Boles³aw Olszewicz, który istnienie Jana z Kolna – Polaka – podda³ szerokiej dyskusji w rozprawie opublikowanej w „Przegl±dzie geograficznym” w 1933 r., tak oceni³ te wiadomo¶ci: „Z badañ nad niemi wynika a¿ nadto wyra¼nie, i¿ zachowa³y siê jedynie ¶wiadectwa pochodne i to fragmentaryczne, nader do tego tre¶ciwe; przekaz oryginalny zagin±³”.
         Najstarsze pisane doniesienie pochodzi z 1553 r. i mówi: „Tierra de Labrador.En esta tierra pues rislas audan, y viuen Bretones, que conforman mucho con su tierra; y estan en una masma altura, y temple. Tambien au odo alla ombres de Norvaga con el piloto Joan Scolno, Eingleses con Sebastian Gaboto,Gomara p.20. historia delas Indias, en Saragoca 1553 fol”. /Ziemia Labrador. Jest ona otoczona wyspami i na jednej wysoko¶ci i w tej samej temperaturze mieszkaj± Bretoñczycy, ¶wietnie przystosowani do ¿ycia na tej ziemi. Dotarli tam tak¿e ludzie z Norwegii, których wiód³ Jan Scolno oraz Anglicy z Sebastianem Gabot±/.

    Pierwszym autorem, który okre¶li³ polskie pochodzenie ¿eglarza Jana, by³ w 1570 r. Francuz Francois de Belleforest: „Et a fin que je ne semple par trop flater les nostres, ny tordre le nez a l’histoire, qui vent estre traite veritablement, il fault voir brie fuement a qui la gloire de la descouverte de ce oais boreal /labrador/ set deue, qui ne doit estre rapportee ny a l’Espagnol, Portugais, au Francoys: ven que Jean Scoluue, polonois y passa dez l’an de nostre salut 1476, long temps au parauent que iamais les Roys Catholiques, ny Portugais eussent envoye Colomb on Vespucce a visiter les torres estranges; lequel seiqueur polonois, traversant la mer de Noruege et les isles d’Engrounland Thile et autres incoqneuea, vint on destroit qu’on dit Artique et oppose droittement a celuy qui es parties australes de Magellan”./Aby siê nie zdawa³o, ze zbyt pochlebiam swoim i dajê szczutka w nos historii, która domaga siê traktowania zgodnego z prawd±, nale¿y po krótce ukazaæ, komu nale¿y siê s³awa odkrycia tego kraju borealnego/Labradoru/; nie przys³uguje ona Hiszpanowi, Postugalczykowi, ani Francuzowi, gdy¿ Polak to Jan Scolnus dotar³ tam ju¿ w Roku Pañskim 1476, o wiele wcze¶niej nim królowie katoliccy czy portugalscy wys³ali Kolumba, b±d¼ Vespucciego, w podró¿ do obcych krain; ów polski pan, przep³yn±wszy Morze Norweskie oraz Wyspy Grenlandzkie, Thile/Thule/ i inne nie znane, dotar³ do cie¶niny, która zwie siê /Cie¶nin±/ Arktyczn± i le¿y dok³adnie naprzeciw Cie¶niny Magellana/która.../ w krajach australnych/.
          Kolejnym autorem, który przyzna³ ¿eglarzowi Janowi  polskie pochodzenie, by³ w 1599 r. Flamand Korneliusz Wytfliet: „Extrema idiae continentis pars inventione omnium fuit prima, quando duobus pene saeculis, ante Lusitanorum et Castellanorum navigationes,, a piscatoribus frislan dicis, tempestate huc ejectis, primitus hanc terrare partem detectam et post modum circa annum 1390, auspiciis Zichini Frislandiae regis a Nicolao et Antonio Zenio fratribus patriciis renctis perlustratam. Secundum detectae hujus regionis decus tulit Johannes Scolnus Polonus, qiu anno 1476, octoginta et sex annis a prima ejus lustratione navigans ultra Norvegiam, Groenlandiam, Frislandiamque, boreale hoc fretum ingressus, sub ipso arctico circulo ad Laboratoris hanc terram Estotilaudiamque dalatus est. Cornelius Wytfliet Iovaniensis, descriptionis Ptolomaicae augmentum. Lovanii 1599 fol.p.188”./Najbardziej odleg³a czê¶æ kontynentu Indii zosta³a odkryta jako pierwsza, kiedy to na prawie wiek przed wyprawami Portugalczyków i Hiszpanów odkryli po raz pierwszy tê czê¶æ ziemi rybacy fryzlandcy, wyrzuceni tam przez burze morsk±, a w krótce potem oko³o 1390 roku z rozkazu króla Fryzlandii Zichini przebadali ja bracia Miko³aj i Antonio Zenio/Zeno/ patrycjusze weneccy. Zaszczyt ponownego odkrycia tej ziemi przypad³ Janowi Scolnus, Polakowi, który ¿egluj±c w roku 1476, 86 lat po jej pierwszym zbadaniu wyp³yn±³ poza Norwegiê, Grenlandiê, Fryzlandiê, wp³yn±³ na owo Morze Pó³nocne i dop³yn±³ pod samym kregiem polarnym do owych ziem Labradoru i Estotilandii/.
    Ten sam autor kilka lat pó¼niej ponownie nazywa Jana Polakiem: „La terre de Labeur et d’Estotilandia. Ceste derniere partie dela terre indienne fut la premiere descouverte 1390 et secondement a Jean Scolne Polonois, qui navigeant outre la Norveque, Groenlande et Islande l’an 1477, quqtre vingt six ans apres ceste premiere navigation entre ceste mer septentrionale qui est mise direstement sous le cercle artique, et vient abordes a ces terres d’Estotilaude. Cornille Wytfliet histoire des Indes, a Donau approuvee 1604 dedie 1605,liv.1,p.125 fol”./Ziemia Uprawy i Estotilandia. Ta ostatnia czê¶æ ziemi indyjskiej by³a najpierw odkryta w 1390 r., a nastêpnie przez Jana Scolne, Polaka, który wyp³yn±wszy poza Norwegiê, Grenlandie i Islandiê w 1477 r., w 86 lat po pierwszej nawigacji dotar³ do Morza Septentrionalnego, które le¿y wprost pod ko³em arktycznym i wyl±dowa³ na ziemiach Estotilandii/.
      I wreszcie trzecim z kolei pisarzem, na którego po raz pierwszy natkn±³ siê Joachim Lelewel by³ Jerzy Horn – pisze on w 1671 r.: „Joh.Scolnus Polonus auspicis Christiani I Regis Daniae fretum Anian et Terram Laboratoris detexit a.1476”/Jan Scolnus, Polak z rozkazu Christiana I, króla danii, odkry³ w roku 1476 Morze Anian/Cie¶nina Daviesa/ i Labrador/.

       Ciekawym dokumentem jest powsta³y w 1593 r. globus z nastêpujacym napisem miêdzy 70 stopniem – 80 stopniem N a 320 stopniem d³ugo¶ci geograficznej: „Qui populi ad quos Jahannes Scovus Danus Pervenit”./Te narody, do których przyby³ Duñczyk Scovus/.
      Uczeni wielu krajów ¿eglarzowi Janowi przypisywali ró¿ne pochodzenie. Norwescy historycy swoich odkryæ geograficznych uwa¿aj± Jana Scolv za pilota norweskiego, a nazwisko Scolv za stare nazwisko rodowe. Istniej± nawet legendy w Danii i Norwegii o pilocie Janie Scolp lub Scolv. Przyznaj± siê do niego równie¿ Portugalczycy. Na prze³omie XIX i XX wieku ukaza³o siê wiele rozpraw naukowyh w krajach skandynawskich dotycz±cych postaci ¿eglarza Jana. Nazwisko jego w tych rozprawach by³o ró¿nie podawane: Scolp, Scolvus, Scolus, Scolnus.
         Boles³aw Olszewicz, ceniony polski geograf, w swojej rozprawie o wyprawie Pininga, Podhorsta i Scolnusa twierdzi, ¿e Polak prowadzacy cudzoziemski okrêt w drugiej po³owie XV w., w czasie rozkwitu humanizmu, nazywa³by siê niew±tpliwie po ³acinie „de Colno” lub „Kolno”, „Joannes Colnensis”, a mo¿e nawet „Joannes Polonus”. Za tym autorem wielu pó¿niejszych historyków odkryæ geograficznych naszego kraju wyklucza polskie pochodzenie Jana z Kolna. Olszewicz stwierdzi³, i¿ wyprawa Dietricha Pininga i Hansa Pothorsta w 1476 r., w której bra³ udzia³ Joannes Scolnus, jest faktem niezaprzeczalnym. Pining i Podhorst byli Niemcami, kaprami i admira³ami oraz dygnitarzami w s³u¿bie króla duñskiego, a tak¿e piratami morskimi. Pining, zmar³y w czasie kolejnej wyprawy do Grenlandii przed 1490 r., pochodzi³ z Hildesheim. Pothorst, rodem z Oldenburga, do 1472 r. by³ w s³u¿bie hamburskiej. Scolnus by³ pilotem na jednym z ich statków, st±d wyprawa znana by³a pod nazw± kapitanów lub te¿ sternika – pilota.
           Nasuwa siê my¶l – byæ mo¿e trudna do przyjêcia – co do genezy zapisu „Scolnus”. Bo skoro przyjmiemy, za autorami przypisuj±cymi Janowi polskie pochodzenie, ¿e by³ Polakiem, to czy¿ ten Jan, byæ mo¿e nawet student Akademii Krakowskiej w 1455 r./w spisie ucz±cych siê w tym roku odnotowano – Johannes Nicolai de Colno i Johannes Johannis de Colno/, zaci±gn±wszy siê do s³u¿by na statku króla Danii Chrystiana I, w¶ród marynarzy przedstawiaj±cy siê jako Jan ZKOLNA, nie zosta³ w³a¶nie tak zanotowany dla potomnych ? A przecie¿ Boles³aw Olszewicz w swej rozprawie stwierdza, i¿ „niedostateczno¶æ danych ¼ód³owych do ca³kowitego wyja¶nienia sprawy” nie wyklucza pochodzenia Jana z Kolna z miasta mazowieckiego, które w czasie wyprawy tego ¿eglarza do Ameryki w 1476 r. prze¿ywa³o swój rozkwit, bogac±c siê na handlu drzewem i zbo¿em, gdy¿ le¿a³o na trakcie Warszawa – Królewiec. Z Kolna do Gdañska rzekami Pisa, Narwi± i Wis³± p³ynê³y liczne towary, co potwierdzaj± rejestry komory celnej we W³oc³awku
             Kolno, bêd±c miejscem, gdzie odbywa³y siê s±dy komisarskie miêdzy ksiêciem mazowieckim a Krzy¿akami, mia³o wówczas równie¿ kontakty zagraniczne. Mazowsze pó³nocno-wschodnie w XV w. Prowadzi³o bardzo o¿ywiony handel drewnem z kupcami gdañskimi, czego dowodem s± liczne przypadki odnotowania spornych spraw miêdzy mieszkañcami tych ziem z Gdañszczanami. Lepsze gatunki drewna, pó³obrobione, jak deszczu³ki, czamer, klepki, wanty, maszty, zwo¿ono do bindug na rzekach, sk±d sp³awiano dalej do Gdañska. Gorsze gatunki przerabiano na miejscu na smo³ê i popió³ drzewny – i tak¿e sp³awiano. Ceny ustalano wed³ug cen w Gdañsku, do którego nawet z nad Pisy, Wissy i £eku dociera³y tratwy.
    Handel drewnem by³ wielki i pozwala³ na utworzenie olbrzymich fortun, za które najczê¶ciej kupowano ziemiê. Wielkiego maj±tku dorobi³ siê szlachcic Stanis³aw z £om¿ycy, wójt tej wsi i w³a¶ciciel du¿ego maj±tku ziemskiego. Sp³awiane przez niego do Gdañska, szczególnie cenione deby, zosta³y zagarniête przez Piotra Regera, mieszczanina gdañskiego, co spowodowa³o protest Rady Miejskiej w £om¿y do Rady Miejskiej w Gdañsku w 1436 r. Inny szlachcic, Piotr, zwany Nawigatorem lub ¿eglarzem, by³ burmistrzem Ro¿ana, a tak¿e sêdzi± i wójtem Ostrowi Mazowieckiej, dysponuj±c du¿ym maj±tkiem ziemskim. Jan z Roman, geometra ksiêcia Janusza I, równie¿ dorobi³ siê wielkiego maj±tku na handlu drewnem, prowadz±c szczególnie o¿ywiony hadel z Janem Scholcem z Gdañska. S±dek ze S³ucza sam sp³awia³ drzewo w 1430 r. do Gdañska dla kupca Hanusa Clumborka. Gdañsk w drugiej po³owie XV w. by³ znacz±cym portem morskim, a ponad 16 tysiêcy marynarzy obs³uguj±cych oko³o 600 statków gdañskich pochodzi³o z ró¿nych stron Europy. W¶ród „wilków morskich” byli równie¿ Mazowszanie. Statki gdañskie zawija³y do odleg³ych portów. Wiadomo o wyprawie gdañskiego statku do Islandii w 1435 r. Gdañszczanin Bertold Ruramer w 1438 r., po zawi±zaniu spó³ki z Olafem Nielsonem, rycerzem norweskim, wydzierzawi³ Islandiê od w³adcy Norwegii. W rozpoczêtej w 1471 r. wojnie Hanzy z Angli± i Holandi± /prowadzonej ze zmiennym szczê¶ciem po pokoju w Ultrechcie w 1471 r./, bior± udzia³ kaprowie z Gdañska. W 1475 r. na 631 statków wyp³ywaj±cych z Gdañska przyp³ynê³o 525, przy czym warto¶æ wywozu wyra¿a³a siê sum± prawie 36 tysiêcy grzywien palowego, a przywozu – sumê przesz³o 35 tysiêcy grzywien. Do znaczniejszych kupców gdañskich handluj±cych deszczu³kami nale¿a³ wówczas Dollert von Berg.
           Joachim Lelewel podaje, i¿ „familia mazowiecka z Kolna, by³a famili± marynarzy w marynarce gdañskiej dobrze znan±”. Potwierdzeniem tego mo¿e byæ list Zamojskiego do nuncjusza Lauro, pisany w Pru¶cu 9 wrze¶nia 1577 r., w którym hetman donosi³ o zdobyciu latarni morskiej w Gdañsku przez oddzia³ 400 ludzi pod dowództwem „Praecipus Fon Colno”.

    Nadal ukazuje siê wiele prac dotycz±cych postaci Jana z Kolna. W jednej z nich Tadeusz Kowaleczko-Ko³odziej, polskiego pochodzenia profesor uniwersytetu w Santiago de Chile, w rozprawie z 1973 r. udowadnia polskie pochodzenie Jan Scolpusa, jak go nazywa, podaj±c miejsce urodzenia – Podhorce, znajduj±ce siê na Podolu. Postaæ ¿eglarza Jana z Kolna znalaz³a swoje odbicie w polskiej literaturze i sztuce.  Wielki polski malarz Jan Matejko namalowa³ jego postaæ na obrazie „Wp³yw uniwersytetu na kraj w wieku XV” w cyklu „Dzieje cywilizacji w Polsce”.  Stanis³aw Tarnowski w ksi±¿ce „Matejko” wydanej w 1897 r., tak opisa³ postaæ ¿eglarza widzianego przez Jana Matejkê: „Jak Polak – okazaniem bry³y z³ota stwierdza bytno¶æ za Atlantykiem, zanim Kolumb tam zawin±³, o czem ¶wiadcz± archiwa sztokholmskie”. Poeta kaszubski Hieronim Derdowski wspomnia³ Jana z Kolna w wierszu „Kaszube pod Widnem”, Jadwiga Papi i Stefania Tatarówna wybra³y sobie jego wyprawê za temat nowelek. Rze¼ba „Jan z Kolna” d³uta Aleksandra ¯urakowskiego, uzyska³a nagrodê w konkursie podobizn znakomitych Polaków. Przepiêknie tê postaæ opisuje w „Wietrze od morza” wielki polski pisarz Stafan ¯eromski: „By³ to cz³owiek wzrostu wiekiego, w barach szeroki, twardy w karku, o grubym brzuchu, a kolanach i stopach potê¿nych. Latem i zim± w koszuli na piersiach rozpiêtej, z go³± g³ow±, któr± w³os d³ugi, gesty i bujny porasta³, w skór¿niach po same pachwiny i lekkim na ramionach kaftanie, lubowa³ siê w deszczach i mrozie, a oddycha³ wielkimi p³ucami naprawdê szeroko dopiero w¶ród wichrów Pó³nocy”.

    Mimo ¿e poprzednicy Kolumba dotarli wcze¶niej do Ameryki, a wyprawy Wikingów w X i XI wieku znalaz³y drogê do niej, to jednak Krzysztofa Kolumba ¶wiat uwa¿a za odkrywcê tej czê¶ci naszego globu.
    Dopiero jego wyprawa wp³ynê³a na dalsze dzieje ¶wiata.

    1. Cz.Brodzicki, Kolno na Mazowszu, Warszawa 1982 /Przypisy do cytowanych publikacji tematu/

2. Cz.Brodzicki, O Polaku Janie z Kolna – domniemanym odkrywcy Ameryki w 1476 r. Warszawa 1992 r. /w piêciu jêzykach – angielskim, hiszpañskim, francuskim i niemieckim/