wrzesień 2001

First to Fight!

    We wrześniu ma wreszcie rozstrzygnąć się sprawa zakupu myśliwców wielozadaniowych dla polskiej armii. Ministerstwo Gospodarki i MON wysłały zapytania ofertowe do kilku zainteresowanych firm a 18 czerwca upłynął termin ostatecznego złożenia ofert. Do przetargu staną trzy samoloty: francuski Mirage 2000-5, szwedzko-brytyjski JAS 39 Gripen (gryf) oraz amerykański F-16. Na pewno nie zakupimy więc myśliwca F-18 Hornet, jeszcze do niedawna calkiem poważnie branego pod uwagę zamiast F-16. Zarzucono też już na samym początku pomysł kupna samolotów rosyjskich (MiG-29 czy Su-27).

    Ewentualny kontrakt na zakup kilkudziesięciu maszyn to sprawa niezwykle ważna - swoisty „przetarg dziesięciolecia”, jeśli nie „stulecia”. Nie chodzi tu tylko o ogromne, jak na polskie warunki, pieniądze, ale i o wybór strategicznego partnera dla polskiego przemysłu lotniczego, transfer supernowoczesnych technologii (elektronika, materiały kompozytowe), a przede wszystkim o polityczny aspekt całej sprawy. Czy wybrać samolot produkowany w Szwecji, kraju należącego do Unii Europejskiej, z którym współpracujemy bardzo ściśle w sprawach regionu Morza Bałtyckiego, we Francji - kraju stanowiącego rdzeń UE, czy też produkt USA, mocarstwa coraz bardziej z nami zaprzyjaźnionego? Przed tym dylematem polscy politycy stoją już od kilku lat...

    Sokół kontra Gryf kontra Miraż
    F-16 Fighting Falcon to samolot, który brał udział w wielu konfliktach zbrojnych ostatnich dwudziestu lat. To na jego pierwszych wersjach (F-16A/B), w dolinie Bekaa w 1982 roku, izraelscy piloci stoczyli z Syryjczykami na MiGach-21 jedną z największych powietrznych bitew zimnej wojny. Potem „szesnastki” brały udział w operacji „Pustynna Burza”, nalotach na pozycje Serbskie wokół oenzetowskich enklaw bezpieczeństwa w Bośni, wojnie o Kosowo. Okresowo bombardują też Irak, jak to miało miejsce choćby podczas operacji „Desert Fox” w grudniu 1998 roku.
   Jest to więc samolot wszechstronnie sprawdzony w ogniu walki, który problemy wieku dziecięcego ma już dawno za sobą. Należy także podkreślić, że od momentu powstania był on wielokrotnie modernizowany i obecne, najnowsze wersje F-16 C/D Block 50/52+ (oferowane Polsce) oraz Block 60/62, różnią się od pierwszych modeli o całą generację, będąc w pełni przystosowanymi do wymagań współczesnego pola walki. W myśliwce amerykańskie wyposażone są właściwie armie wszystkich członków NATO i wielu innych państw świata, jak Izraela czy arabskich krajów z rejonu Zatoki Perskiej.
   Szwecja ma długą tradycję budowy własnych samolotów odrzutowych i należy do elitarnego klubu krajów, które własnym sumptem potrafią wyprodukować w pełni udany, nowoczesny myśliwiec  (poza nią wystarczające możliwości mają jeszcze tylko USA, Rosja, kraje UE, Japonia i Izrael) i dobrze go sprzedać w dodatku za granicą. Takim przebojem eksportowym okazał się w latach 60-tych JA 35 Draken. Potem, w latach 70-tych konsorcjum Saaba opracowało bardzo udany JA 37 Viggen, a ostatnim dzieckiem, skonstruowanym w kooperacji z brytyjskim koncernem British Aerospace, jest właśnie Gripen.
   JAS 39 Gripen to samolot powstały dopiero przed kilku laty, pierwszy zbudowany od podstaw myśliwiec wielozadaniowy IV generacji. Przy jego budowie na szeroką skalę użyto materiałów kompozytowych, obniżających wykrywalność samolotu przez radary przeciwnika.
    Wersja oferowana Polsce oraz Czechom i Węgrom w pełni już odpowiada standardom NATO (pierwsze wersje nie były z nimi całkowicie kompatybilne).
   Z kolei myśliwce serii Mirage są sztandarowymi produktami przemysłu francuskiego i jednymi z najsłynniejszych samolotów świata. Brały udział w wielu konfliktach zimnej wojny, m.in w wojnach arabsko-izraelskich, wojnie iracko-irańskiej, konflikcie o Falklandy oraz w ostatnich konfliktach w rejonie Zatoki Perskiej i na Bałkanach. Są bardzo łatwo rozpoznawalne ze względu na charakterystyczną sylwetkę (skrzydła w układzie delta). Najnowsza, oferowana Polsce wersja - Mirage 2000-5 jest na uzbrojeniu wielu krajów świata: Grecji, krajów Zatoki Perskiej oraz oczywiście Francji.
    Wszystkie  samoloty są pod względem możliwości bojowych bardzo podobne. Gripen i Mirage są lepiej przystosowane do służby w lotnictwie morskim, co dla Polski jest szczególnie ważne, ale F-16 rekompensuje to bogatszym arsenałem przenoszonego uzbrojenia. Z punktu widzenia wojska, każdy wybór będzie dobry. Dlatego najważniejsze i decydujące dla podjęcia decyzji będą gospodarcze szczegóły oferty (zwłaszcza tzw. offset - czyli zainwestowanie w przemysł kupującego samoloty, w tym przypadku Polski, sumy podobnej do wartości kontraktu) oraz aspekty polityczne.

    Oferty
   Polsce bardzo zależy na jak najszybszym uzyskaniu choć kilkunastu samolotów ze względu na nasze zobowiązania jako członka NATO (musimy wystawić do sił szybkiego reagowania eskadrę myśliwców w pełni interoperacyjnych z maszynami Paktu). Z podobnych powodów zdecydowano się na przejęcie od US Navy fregaty USS Clark (obecnie pływa ona pod naszą banderą jako ORP Generał K. Pułaski) oraz niemieckich czołgów Leopard 2A4, w które wkrótce będzie uzbrojona 10 Brygada Pancerna. Po prostu brak pieniędzy na zakup nowego sprzętu, a jednocześnie obecnie posiadany często wręcz uniemożliwia współpracę z partnerami natowskimi a na pewno niezbyt nadaje się do prowadzenia działań na współczesnym polu walki, dlatego musimy decydować się na wypożyczenia lub zakup sprzętu używanego.
    Samoloty wielozadaniowe są bardzo drogie (nowy myśliwiec w najnowszej wersji kosztuje od 32 do 42 mln dolarów). MON w ramach swojego budżetu nigdy by sobie nie mógł pozwolić na ich kupno, dlatego cały program będzie finansowany bezpośrednio z budżetu centralnego. Zakupionych zostanie od 60 do 80 samolotów (Grecja ostatnio kupiła 59 najnowszych F-16 za 1,34 mld dolarów), z tego kilkanaście ma zostać dostarczonych w ciągu 2-3 lat. Znaczne pieniądze wchodzą tu więc w grę (MON szacuje że kontrakt będzie miał wartość od 2,5 do 3,5 mld dolarów) dlatego ekonomiczne aspekty ofert są niezwykle istotne.
    Szczegóły wszystkich trzech propozycji są tajne, ale wiadomo, że nie będą się one znacznie różnić od tych składanych nieoficjalnie w ostatnich 2 latach, do których prasa miała swobodny dostęp.
   USA proponowały nam najpierw bezpłatne użyczenie 16 samolotów ale w starej, niezbyt nowoczesnej wersji, na których szkolić mieliby się polscy piloci. Dopiero potem moglibyśmy zakupić najnowsze wersje F-16 (ostatnia oferta mówi o 44 myśliwcach F-16 w wersji Block 50/52). Poza tym rząd polski musiałby najpierw zapłacić za wyremontowanie rzekomo „darmowych” samolotów, jako że są one w rezerwie USAF i dawno nie były używane, a to bardzo podnosi koszty (do tego dochodzi jeszcze przecież koszt szkolenia pilotów w USA oraz zakupu uzbrojenia).
   Propozycję amerykańską od razu postanowili przelicytować Szwedzi. 18 Gripenów zostałoby bezpłatnie użyczonych Polsce celem szkolenia pilotów i personelu naziemnego. Później zakupionych zostałoby dalszych kilkadziesiąt samolotów w nowszych, dopiero opracwywanych wersjach. Dodatkowo Szwedzi i koncern BAe proponują nam przeniesienie części produkcji Gripenów do Polski (podobnie zresztą jak Amerykanie) oraz obiecują duże inwestycje, a warto pamiętać że z programem Gripen związane są największe szwedzkie firmy, od dawna obecne na polskim rynku, m.in: Ericsson, Volvo, Saab, Electrolux, ABB.
   Francuzi zaproponowali nam przekazanie na 2 lata od 12 do 24 samolotów wraz z częściami zamiennymi oraz przeszkolenie personelu. Potem zakupiono by dalszych kilkadziesiąt maszyn. Konsorcjum  Dassault Aviation, producent Mirage’a, obiecuje nam ponadto zainwestowanie w przemysł polski 100% wartości kontraktu (połowę w zbrojeniówkę i lotnictwo,a połowę w innych sektorach gospodarki).
   Wybór samolotu wielozadaniowego jest niezwykle ważny również dlatego, że wiązać się może z zakupami innego sprzętu, a wręcz z wyborem głównego długookresowego partnera dla modernizacji polskiej armii.  Chodzi tu między innymi o nowy samolot szkolny dla polskiego lotnictwa, wobec dosyć prawdopodobnego fiaska programu Iryda (modernizowanego przy współudziale francuskiej firmy Thomson-CSF, jednego z producentów Mirage’a). Gdybyśmy wybrali Gripena wówczas zostałby nim prawdopodobnie brytyjski Hawk 100, natomiast wybór F-16 pociąga za sobą kupno czeskiego Aero L-159 Alca. Ponadto z Gripenem zintegrowany jest system wczesnego ostrzegania Erieye produkcji szwedzkiej, podczas gdy Amerykanie proponują nam swoje systemy. Gripen zdolny jest też do przenoszenia świetnych szwedzkich rakiet przeciwokrętowych RBS 15, już zakupionych dla naszej marynarki wojennej. Wybór szwedzkiego samolotu mógłby znacząco wpłynąć na cenę tych rakiet. Na tym polu konkuruje z nim Mirage 2000-5, który przenosi rakiety przeciwokrętowe Exocet, proponowane dla projektowanych dopiero polskich fregat nowego typu. W razie wyboru samolotu francuskiego możnaby liczyć się także z wyborem rakiet przeciwlotniczych Crotale dla naszych wojsk lądowych i marynarki. Z kolei następcą F-16 ma być supernowoczesny myśliwiec stealth (niewidzialny dla radarów) JSF, który bardzo łatwo mógłby się też znaleźć kiedyś w polskiej armii (oczywiście gdybyśmy mieli pieniądze na jego kupno).
    Samo uzbrojenie też jest niezwykle ważne. Choć wszystkie trzy samoloty mogą przenosić praktycznie te same jego rodzaje, to jednak wybór F-16 wiąże się z częstszym używaniem bomb i rakiet „made in USA”,  a wybór Gripena - ich europejskich odpowiedników. Mirage 2000-5 używa z kolei jedynie francuskiego uzbrojenia. Różnica jakościowa praktycznie nie istnieje, ale oczywiście chodzi o pieniądze, czyli o to które kraje mogą zarobić. I tu dochodzimy do kwestii polityki...

    Ameryka, Szwecja, a może Francja?
   Może i dobrze, że tak późno zabieramy się za rozstrzygnięcie sprawy przetargu, bo zanim zostaliśmy członkiem NATO Amerykanie wywierali na nas nacisk abyśmy wybrali ich samolot. Szermowano tutaj argumentem, że modernizując swój sprzęt powinniśmy kupować go w krajach sojuszu, a nie poza nim. A trzeba zauważyć, że w latach 1997-99 duże było prawdopodobieństwo kupna transporterów opancerzonych Pandur w Austrii, południowoafrykańskich ciężkich haubic T6, no i wreszcie rakiet przeciwpancernych NT-D dla śmigłowca Huzar w Izraelu. Samoloty kupione w Szwecji mogły przebrać miarkę i silne lobby przemysłu zbrojeniowego w amerykańskim Kongresie mogło nawet zablokować przyjęcie Polski do sojuszu. Do tych wszystkich zakupów z różnych względów ostatecznie nie doszło.
   Naturalnie dzisiaj także nie jesteśmy wolni od lobbingu, przy czym każdy kraj promuje własny samolot: Francuzi Mirage’a 2000, Szwedzi i Brytyjczycy Gripena, Amerykanie F-16...
Właśnie w trakcie ostatniej wizyty George’a W. Busha w Polsce Amerykanie złożyli nam najnowszą propozycję, podkreślając przy tym przyjaźń polsko-amerykańską. Rzeczywiście stosunki na linii Warszawa-Waszyngton mają pewien charakter „specjalnych”, może więc warto wykorzystać je, i w przypadku zakupu F-16 zamówić najnowsze jego wersje uzyskując tym samym dostęp do najnowocześniejszych technologii po - być może - przystępniejszej cenie. Amerykański Kongres dość rzadko wyraża zgodę na sprzedaż najnowszych technologii innym krajom, ale Polska wydaje się mieć na to duże szanse.
    Zakup amerykańskiego samolotu umocniłby właśnie te specjalne stosunki z USA. Długookresowa współpraca z USA w dziedzinie modernizacji Wojska Polskiego mogłaby natomiast przynieśc duże korzyści gospodarczo-polityczne dla Polski, jak choćby unowocześnienie i zrestrukturyzowanie naszego przemysłu zbrojeniowego (potrzebne są mu duże inwestycje zachodniego kapitału i transfer nowych technologii).
    Z tychże jednak samych powodów wybór F-16 może być dla nas niekorzystny. Unia Europejska, a zwłaszcza kraje franko-germańskie dosyć niechętnie patrzą właśnie na te specjalne stosunki Polski z USA. A jak by nie było, do NAFTA nam o wiele dalej niż do Unii. Takie są realia geopolityczne.
Nawiązanie współpracy z przemysłem francuskim mogłoby nieco złagodzić twarde stanowisko Francji w naszych negocjacjach z UE (i odwrotnie - niewybranie Mirage’a mogłoby je jeszcze bardziej usztywnić) oraz pomóc w przełamaniu pewnej niechęci do szybkiego rozszerzenia Unii. Jeśli polska polityka zagraniczna ma być kiedyś zorientowana bardziej na partnerów z Unii, niż na USA, jeśli ważniejszy od „specjalnych” stosunków pomiędzy Warszawą i Waszyngtonem miałby być „trójkąt Weimarski”, to moment wyboru samolotu wielozadaniowego jest właściwą chwilą dla rozpoczęcia procesu reorientacji naszej polityki zagranicznej.   Jeśli...
    A ze Szwecją, z kolei, mamy świetne stosunki i współpracujemy z nią w zagadnieniach dotyczących ekologii oraz regionu Morza Bałtyckiego. Technologicznie kraj ten jest także bardzo rozwinięty o czym świadczy samo skostruowanie tak kosztownego i skomplikowanego „urządzenia” jakim jest współczesny myśliwiec wielozadaniowy IV generacji. No a poza tym, choć nie jest w NATO, to jest liczącym się członkiem Unii i to członkiem od dawna popierającym nasze starania o członkostwo w tej organizacji. Wreszcie nie sposób zapomnieć o znaczącej obecności firm szwedzkich na polskim rynku i bliskości obu krajów, niezwykle ułatwiającej wzajemne kontakty, dziś i tak bardzo ścisłe i serdeczne.
   Wybór będzie więc trudny. Tym bardziej, że jest wysoce prawdopodobne, iż Czesi  i Węgrzy mogą wybrać ten sam samolot co Polacy. Gdybyśmy wybrali Gripena lub Mirage’a wzrosłaby szansa na zakupienie go właśnie przez te dwa kraje, w których obecnie daje się z różnych powodów większe szanse konstrukcji amerykańskiej (m.in ze względu na o wiele słabsze więzi łączące te państwa ze Szwecją oraz brak konieczności posiadania lotnictwa morskiego).
   Gra toczy się więc o naprawdę duże pieniądze i wybór samolotu musi być pod wieloma względami przemyślany. Każde rozwiązanie ma swoje zalety i wady, i chodzi teraz tylko o to, aby wady jak najmniej Polsce zaszkodziły. Jedno jest pewne: polskie siły zbrojne wzbogacą się wkrótce o nowoczesny samolot a przemysł zbrojeniowy zyska długookresowego inwestora.
 

                                                                                               Bartosz Odorowicz