Warunki pola walki tworzą sytuacje, w których do świadomości każdego człowieka prędzej czy później dochodzi, że w każdej chwili może zginąć. Myśli te utrzymują w centrum uwagi napotykane niemal na każdym kroku zwłoki poległych lub widok i krzyki rannych kolegów. Każda chwila powoduje akumulowanie się napięć psychicznych. Wzmaga się stres, który w końcu, jeżeli intensywność wrażeń wywoływanych walką nie zmaleje lub nie ustąpi, doprowadzi do tego, że niemal żaden człowiek psychicznie nie wytrzyma. Wniosek jest oczywisty. Straty wywołane stresem na polu walki są nieuniknione, jak zranienia w postaci postrzału lub rażenia odłamkiem bomby czy pocisku artyleryjskiego.
    Stres w walce ma wiele symptomów: gwałtowne drgawki, drżenie ciała, niemoc, apatia, halucynacje, niekontrolowane krzyki, histeryczna (psychologiczna) ślepota, panika. Symptomy te mogą się nasilać pod wpływem alkoholu i niektórych leków oraz u osób okaleczonych i rannych.
Amerykański podręcznik traktujący o psychologii pola walki – "Opanowywanie stresu w działaniach bojowych" – podaje siedem następujących przyczyn stresu w walce:
 
• -zmęczenie (walka bez snu i odpoczynku);
• -napięcie nerwowe (konieczność zachowania czujności, ciągłego oceniania sytuacji, podejmowania decyzji w krótkim czasie);
• -ograniczona widoczność (stresy wywołuje zwłaszcza brak światła niezbędnego do zorganizowania działania);
• -specyfika pola walki (np. działanie w indywidualnych środkach ochrony przed skażeniem);
• -odizolowanie (brak kontaktu z sąsiadami);
• -niepomyślne, wręcz niebezpieczne warunki;
• -naruszony rytm biofizyczny dnia i nocy.
    Przyczyn stresu w walce można wyliczyć jeszcze więcej niż podaje to nam amerykański podręcznik. W każdym bądź razie, aby lepiej je poznać, niezbędne jest dalsze i głębsze badanie tego  zjawiska. Można jednak z całą pewnością stwierdzić, iż nie ma najmniejszych wątpliwości, że stres na polu walki jest czynnikiem obniżającym możliwości bojowe wojsk i żaden dowódca nie może sobie pozwolić na lekceważenie jego wpływu.


---

PRZECIWDZIAŁANIE STRESOM W WALCE

    Zachowanie właściwej kondycji psychicznej żołnierzy generalnie obejmuje trzy rodzaje przedsięwzięć: osłabianie czynników stresogennych, łagodzenie oddziaływań psychofizycznych i zapobieganie sytuacjom stresowym.
    Celem stosowania przedsięwzięć osłabiających jest obniżanie poziomu wpływu stresu na walczących. W ramach tych przedsięwzięć zwiększa się wygody życia codziennego, umożliwia żołnierzom stosowanie praktyk religijnych, w czasie działań zapewnia się pododdziałom skuteczne wsparcie ogniowe oraz rotuje się je, przerzucając poza rejon działań bojowych na odpoczynek.
    Przedsięwzięcia łagodzące są realizowane w  celu zmniejszenia siły stresów, wywoływanych długotrwałymi rygorami  walki w toku działań bojowych. Należą do nich: wprowadzanie do wojsk prostszych w obsłudze typów broni i sprzętu bojowego, limitowanie czasu przebywania w strefie działań bojowych, odpoczynek  i rekreacja, ciągła dostępność pomocy medycznej.
    Przedsięwzięcia zapobiegawcze są podejmowane w celu zmniejszenia strat wywoływanych stresem w walce przez  odpowiednie zabiegi zastosowane przed walką, w tym m.in. zadbanie o odpowiednie fizyczno-psychiczne warunki życia, dobór dowódców, którzy są najlepiej przygotowani do każdej roli, wyrobienie poczucia solidarności i dyscypliny w pododdziałach oraz przygotowanie teoretyczne i wyrobienie nawyków w dziedzinie przeciwdziałania stresom. Należy zdać sobie sprawę, że przedsięwzięć zapobiegawczych nie przeprowdzi się z dnia na dzień. Nie podjęte w porę mogą przynieść zbyt późne wyniki lub być zbyt kosztowne i w rezultacie mogą mieć nieznaczny wpływ na uleganie żołnierzy stresom na przyszłym polu walki. Może się wtedy okazać, że w razie wojny w Europie główny ciężar przeciwdziałania stresom spadnie na barki dowódców i oficerów sztabów. Rozwiązanie tego problemu, jak się wydaje, tkwi w przedsięwzięciach uprzedzających, realizowanych w toku szkolenia i wychowania żołnierzy już w czasie pokoju oraz w czasie działań bojowych.
    W armii izraelskiej dowódcy są objęci szkoleniem, którego celem jest przygotowanie do zapobiegania stanom stresowym, a przynajmniej zmniejszenia zagrożenia  stresom w walce. Po wojnie izraelsko-arabskiej w 1973 roku w Izraelu przeprowadzono badania naukowe nad stanem psychicznym wojsk i dowódców oraz spoistością pododdziałow i współzależnością tych czynników z efektywnością bojową. Z badań wynika, że morale pododdziału i gototwość do walki są w dużym stopniu zależne od:
-zaufania do dowódcy,
-sposobu działania pododdziału w toku walki,
-zdolności żołnierzy do samooceny.
    Według tych badań, "kluczem" do właściwego poziomu moralnego pododdziału, jak się wydaje, jest osobowość dowódcy występującego przed podwładnymi oraz przygotowanie pododdziału do walki. Wyniki tych samych badań wykazują, że pododdział dażący dużym zaufaniem dowódcę zachował wysoki stopień odporności psychicznej na czynniki stresogenne na polu walki. Badania te potwierdziły także, iż podstawowym składnikiem zaufania w walce (wiary w powodzenie działań) są kompetencje zawodowe dowódcy.  Kompetencje zawodowe rozumiano w tych badaniach jako umiejętność poprawnego reagowania i zachowania się dowódcy wobec różnych sytuacji na polu walki oraz szeroko rozumianych zadań bojowych. Cechy osobowości dowódcy w walce są wyrażalne jakby stopniami trudnoporównywalnych, specjalnych właściwości.  Należą do nich: stanowczość, zdecydowanie, zdolność do darzenia zaufaniem innych, umiejętność podporządkowywania sobie podwładnych, pewność siebie, umiejętność oddziaływania na otoczenie, obiektywizm w osądach, zdolność do planowania i organizowania działań, optymizm, gotowość do podejmowania inicjatywy, zdolność do konsolidowania kolektywów (zespołów) żołnierskich, biegłość profesjonalna, odporność na stres oraz umiejętność efektywnego wykorzystywania własnych sił i dostępnych środków.
    Te właściwości spełniały funkcję instrumentalną w kształtowaniu wyobrażenia o poziomie kompetencji zawodowych dowódcy. Ich dostrzeżenie przez szeregowych żołnierzy ma ścisły związek z ich efektywnością bojową.
    Jest to, jak się wydaje w pełni uzasadnione, ponieważ straty powstałe w wyniku stresu w walce są w jednostkach o wysokim poziomie moralnym wyraźnie mniejsze. W działaniach bojowych bardzo ważną, pozytywną rolę odgrywają dowódcy o szczególnie szerokich kompetencjach i bogatych doświadczeniach. Liczba żołnierzy ulegających stresom w jednostkach, którymi tacy oficerowie dowodzą, jest znacznie mniejsza od przeciętnej.
  Dowódca musi być zdolny do podejmowania poprawnych decyzji. Nie może ustępować pod naporem zgubnych konsekwencji stresu.


---

PRZYGOTOWANIE WOJSK
DO PRZECIWSTAWIENIA  SIĘ STRESOWI
W WALCE     Praktycznie stosowane w wojskach przedsięwzięcia zapobiegawcze stresom powinny rutynowo obejmować możliwie jak najszersze programy praktyczne. Zwłaszcza w siłach lądowych powinno się kłaść szczególny nacisk na jak najefektywniejsze wykorzystanie wszystkich możliwości służby i szkolenia w czasie pokoju w celu zmniejszenia wrażliwości na uleganie stresowi w walce. Jak już wspomniano  wcześniej i jak wynika z izraelskich badań, lepiej wyszkolone wojska skuteczniej działają na polu walki. Żołnierze rzadziej ulegają stresom. Zalecane programy powinny więc uzupełniać tradycyjne programy szkolenia bojowego jednostek.

    Na uwagę zasługują tu przede wszystkim trzy poniższe problemy.

    Doskonalenie dowodzenia. Są pewne grupy cech (umiejętność w działaniu, charakter, predyspozycje), które pozwalają odróżnić dowódców wybitnych od przeciętnych. Systematyczne kształtowanie tych cech, m.in. przez szkolenie dowódców, może w istotny sposób zwiększyć efektywność dowodzenia i kierowanie ludźmi w walce.

    Ocenianie dowódców. Jeżeli miałoby dojść do zainteresowania dowódców różnych szczebli rozszerzaniem ich kompetencji w dziedzinie dowodzenia na polu walki, konieczne byłoby opracowanie odpowiedniego systemu oceny. Pierwszym krokiem do takiego celu musiałaby być zmiana obecnie obowiązujących zasad (kryteriów) oceny. Zmiany powinny być zorientowane na ocenianie specyficznych kompetencji niezbędnych dowódcy.

    Opanowywanie stresów w jednostkach. Podstawowym warunkiem, który musi być spełniony, aby móc zakładać, że może się udać zapobieganie stresowi w walce lub ograniczenie jego rozmiarów, jest odpowiednie przygotowanie dowódców. Przede wszystkim dowódcy powinni uczestniczyć w ćwiczeniach z wojskami, w których mogliby praktycznie doskonalić swoje umiejętności w opanowywaniu stresu występującego w różnym nasileniu. Dowódcy muszą widzieć stres w kategoriach jednostek (pododdziałów, oddziałów), a nie poznawać go tylko przez  pryzmat przypadków na pojedynczych żołnierzach. Dlatego problematyka przeciwdziałania stresowi w walce i ograniczenia jego rozmiarów musi się znaleźć w programach szkolenia jednostek. Pewne zajęcia powinny obejmować przygotowanie psychologiczne do walki. Ćwiczenia praktyczne, poza wyrabianiem odpowiedniej kondycji fizycznej, przysposabiają równocześnie do przeciwstawiania się stresowi. Dowódcy muszą zdawać sobie sprawę zarówno ze zjawisk ujemnych, jak i dodatnich, jakie wiążą się z odpoczynkiem i relaksem w walce, i co robić, aby je zapewnić podwładnym. Dowódcy muszą wiedzieć jak ponownie włączyć do pododdziału na polu walki wyleczonych i skierowanych do dalszej służby żołniezry, którzy ulegli stresowi. Muszą oni umieć kształtować koleżeństwo w pododdziale, muszą wiedzieć jak zapewnić kontakty osobowe w poziomie i w pionie, aby eliminować różne pogłoski w celu niedopuszczenia do obniżenia skuteczności zabiegów przeciwstresowych. Podczas szkolenia dowódcy powinni być nauczenie, jak analizować efektywność działań przed i w toku walki, jak oceniać morale jednostki, zaufanie i wolę walki zanim do niej dojdzie i co czynić, kiedy któryś z tych czynników byłby niekorzystny. Dowódcy muszą wiedzieć, jak utrzymać wartość pododdziału w razie występowania zaburzeń psychicznych.
    Doświadczenia bojowe wykazują, że wysokie morale wojsk sprawia, iż jednostki ponoszą mniejsze straty w wyniku stresów i generalnie są bardziej skuteczne w walce. Dlatego, uzasadnione jest, aby realizować programy szkolenia dowódców i pododdziałów w zakresie zapobiegania stresowi w walce. Wydatki na te cele przyniosą niewątpliwie korzyści w postaci wyższej efektywności działania wojsk i mniejszych strat wyrządzonych stresem.

Oprac.: WOLF